Gìn giữ những vùng di sản linh thiêng
Đến với Quảng Ninh hiện nay, du khách không chỉ bị thu hút bởi thiên đường du lịch biển đảo, mà còn ấn tượng bởi du lịch văn hóa tâm linh gắn với những quần thể di tích linh thiêng, mang trong mình những giá trị lịch sử - văn hóa ngàn năm. Có được điều đó là nhờ chủ trương, định hướng đúng đắn và sự quan tâm của tỉnh, các địa phương, đơn vị trong đầu tư trùng tu, tôn tạo hệ thống di tích những năm qua, đặc biệt là Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần. Qua đó góp phần tri ân công đức tiền nhân, gìn giữ sự bền vững và phát huy giá trị di sản trong đời sống hôm nay.
Ngàn năm Yên Tử
Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần có cả trăm ngôi chùa, am tháp, đền, đình, miếu, lăng mộ, nằm trải rộng tại nhiều xã, phường thuộc khu vực miền Tây của Quảng Ninh. Mỗi khu di tích lại có những điểm khác biệt về giá trị, nhưng điểm chung là đều gắn với nhà Trần - triều đại “văn trị, võ công” hiển hách bậc nhất trong lịch sử dân tộc.
Trong đó, Yên Tử là một quần thể di tích chùa, am tháp kéo dài từ chùa Trình lên tới chùa Đồng, cao 1.068m. Các thiền sư “đạo cao đức trọng” đã về đây tu hành từ thời Lý và đạt được nhiều thành tựu viên mãn. Đặc biệt là vào thời nhà Trần, vua Trần Nhân Tông khi về Yên Tử tu hành đã sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thuần Việt với tư tưởng “gắn đạo với đời”. Quá trình phát triển của dòng thiền Trúc Lâm nói chung và ở Yên Tử nói riêng có nhiều giai đoạn thăng trầm. Quần thể các di tích nơi đây qua thời gian mà có khi bị hủy hoại, xuống cấp.
Nhằm gìn giữ di sản của tiền nhân, lan tỏa giá trị Yên Tử trường tồn cùng lịch sử, trong những năm qua, nhiều di tích nơi đây đã được các cấp, ngành từ Trung ương đến địa phương đầu tư bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị. Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn di sản Yên Tử, giai đoạn 2012-2015, Yên Tử đã được đầu tư tổng kinh phí khoảng 150 tỷ đồng cho công tác trùng tu, tôn tạo di tích và một số hạng mục công trình, hệ thống dịch vụ, nhằm phục vụ kịp thời nhu cầu của du khách. Nguồn vốn này chủ yếu là từ xã hội hóa.
Trong đó, từ năm 2009 đến 2013, dự án tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông và quảng trường tại khu vực An Kỳ Sinh được Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Quảng Ninh triển khai xây dựng, với kinh phí khoảng 100 tỷ đồng. Tháng 12/2013, công trình được khánh thành và hoàn thiện phần tượng, các hạng mục còn lại tiếp tục được hoàn thiện dần. Giai đoạn 2013-2014, Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh đầu tư dự án phục hồi tôn tạo chùa Một Mái trị giá trên 20 tỷ đồng; trùng tu tôn tạo am thất, Mắt rồng tại khu vực Tháp Tổ - chùa Hoa Yên, trị giá khoảng 25 tỷ đồng.
Đặc biệt là giai đoạn từ năm 2015 đến nay, Yên Tử thu hút nguồn đầu tư lớn với tổng kinh phí gần 3.000 tỷ đồng cho nhiều dự án, hạng mục công trình xây dựng, nhằm mục đích phát huy giá trị của khu di sản. Trong đó, khu nội viện chùa Hoa Yên được đầu tư từ nguồn xã hội hóa trị giá khoảng 28 tỷ đồng, đã được đưa vào sử dụng từ tháng 7/2016; Dự án cung Trúc Lâm Yên Tử xây dựng vào giai đoạn 2017-2023, do Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh làm chủ đầu tư, tổng kinh phí từ nguồn xã hội hóa là khoảng 200 tỷ đồng, có diện tích hơn 6.000m2, sức chứa hơn 5.000 người.
Từ nguồn vốn doanh nghiệp, Dự án Khu trung tâm Lễ hội và dịch vụ du lịch Yên Tử giai đoạn 2016-2018 được đầu tư với kinh phí gần 2.000 tỷ đồng; Dự án mở rộng bến xe quay đầu dốc Hạ Kiệu 1 với diện tích 7,8ha; bến xe Hạ Kiệu 2 với diện tích 4,6ha có tổng kinh phí gần 200 tỷ đồng; Dự án nâng cấp 2 tuyến cáp treo của Công ty CP Phát triển Tùng Lâm với tổng kinh phí gần 500 tỷ đồng; Dự án hệ thống bảng biển chỉ dẫn trong khu di tích…
Qua đó đã góp phần nâng cao vị thế di sản, gia tăng sức hút với cả triệu lượt khách đến Yên Tử, cùng nhiều sự kiện văn hóa, thể thao, du lịch được tổ chức hằng năm. Nơi đây cũng từng bước chuyển mình trở thành điểm đến 4 mùa với đa dạng các dịch vụ tham quan, lưu trú, nghỉ dưỡng, thiền, trải nghiệm… phục vụ nhiều thị trường khách cả trong nước và quốc tế.
“Hồi sinh” các di sản nhà Trần
Nằm ở quê gốc của nhà Trần là vùng đất Đông Triều xưa, khu di tích nhà Trần ghi dấu những công trình đền, chùa, miếu, lăng mộ vua Trần vàng son một thuở. Đó là chùa Quỳnh Lâm - chốn tổ của Phật giáo, có từ thời Lý; là đền An Sinh - nơi thờ các vị vua nhà Trần; là Thái Miếu - nơi thờ hoàng tộc nhà Trần; là chùa Hồ Thiên - nơi các bậc cao tăng tu hành; là am - chùa Ngọa Vân nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập cõi niết bàn…
Khác với Yên Tử có nhiều điểm di tích còn tương đối nguyên vẹn qua thời gian, các điểm thuộc khu di tích nhà Trần gần như đã bị phá hủy qua thời gian và chiến tranh, chỉ còn dấu vết nền móng. Các di tích cũng tập trung chủ yếu ở khu vực đồi núi phía Bắc trên địa bàn, địa hình gập ghềnh, gian nan trong quá trình nghiên cứu, tu bổ, tôn tạo. Kinh phí đầu tư cho các di tích kể từ năm 2011 cho tới nay là gần 615 tỷ đồng, đa phần là từ nguồn huy động xã hội hóa, cho thấy nỗ lực rất lớn của địa phương, Giáo hội Phật giáo tỉnh và các đơn vị liên quan.
Theo đó, di tích Thái Lăng được tôn tạo lại với tổng kinh phí trên 23 tỷ đồng từ nguồn ngân sách vào năm 2011. Chùa Ngọa Vân (chùa Trung) được trùng tu vào năm 2016 với kinh phí trên 83 tỷ đồng chủ yếu từ nguồn xã hội hóa của Giáo hội Phật giáo tỉnh; Thái Miếu được trùng tu từ nguồn xã hội hóa của doanh nghiệp vào năm 2018 với kinh phí 103,9 tỷ đồng. Quỹ Thiện tâm của Tập đoàn Vingroup đã dành nguồn lực gần 405 tỷ đồng, công đức trùng tu hàng loạt công trình giai đoạn 2018-2025, bao gồm: Chùa Trung Tiết, Nguyên lăng, chùa Quỳnh Lâm, am - chùa Ngọa Vân (chùa Thượng), chùa Hồ Thiên, lăng Tư Phúc, Phụ Sơn lăng, vườn tháp chùa trung Ngọa Vân, vườn tháp và chùa - quán Ngọc Thanh.
Sáng mãi Bạch Đằng một thuở
Nằm bên dòng sông lịch sử, Bạch Đằng gắn với cuộc chiến oanh liệt của quân và dân nhà Trần chống lại bước chân đội quân xâm lược đã giày xéo khắp Á, Âu của giặc Nguyên Mông trong thế kỷ XIII. Khu di tích Chiến thắng Bạch Đằng 1288 cùng với các bãi cọc là minh chứng cho chiến thắng năm xưa còn có hệ thống các đền, đình, miếu được người đời sau xây dựng để tưởng niệm, tri ân công đức cha ông trong đánh đuổi giặc ngoại xâm và bảo vệ nền hòa bình, độc lập của dân tộc.
Các di tích nơi đây phân bổ cả ở khu vực Hà Bắc và Hà Nam của TX Quảng Yên trước kia. Bạch Đằng có sự thuận lợi khi phần lớn các di tích đều được trùng tu, tôn tạo từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hoá, ngân sách của tỉnh và nguồn huy động xã hội hoá, với tổng kinh phí đầu tư trên 110 tỷ đồng kể từ năm 2009 cho đến nay. Cụ thể: Đình Trung Bản được xây dựng, tôn tạo với tổng kinh phí hơn 9 tỷ đồng vào giai đoạn 2009-2010; đền Trung Cốc được trùng tu với tổng kinh phí hơn 14 tỷ đồng vào giai đoạn 2011-2012; đình Yên Giang được trùng tu, tôn tạo với tổng kinh phí khoảng 7 tỷ đồng vào năm 2011-2012. Gần đây nhất là việc trùng tu hạ tầng khu trung tâm di tích 7,8ha từ nguồn vốn ngân sách hơn 80 tỷ đồng, đã đưa vào hoạt động từ năm 2020.
Như vậy, sau một quá trình dài quyết tâm “hồi sinh”, lan tỏa giá trị các di sản, không chỉ diện mạo di tích khang trang, bền vững hơn trước mưa nắng thời gian, mà các khu Di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần còn trở thành những điểm đến du lịch văn hóa tâm linh hấp dẫn du khách. 12 điểm/cụm di tích nơi đây cũng nằm trong Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc mới được công nhận là Di sản thế giới vào tháng 7/2025, càng khiến danh tiếng di sản lan tỏa rộng rãi hơn tới bạn bè, du khách năm châu.
Chia sẻ về định hướng tới đây, ông Phạm Đình Huỳnh, Phó Trưởng Ban quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử, cho biết: "Chúng tôi sẽ triển khai thực hiện việc bảo quản thường xuyên, sửa chữa nhỏ và tu sửa cấp thiết các di tích theo kế hoạch hằng năm. Hiện nay, Ban đang thực hiện lập chủ trương đầu tư một số dự án thuộc lĩnh vực văn hoá, thể thao và du lịch theo chỉ đạo của tỉnh, với các dự án đầu tư công, như xây dựng công viên khảo cổ tại khu vực Thái Miếu, Bảo tàng Yên Tử...".
Về lâu dài, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử tập trung triển khai nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ phục hồi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc theo chỉ đạo của UBND tỉnh. Sau khi quy hoạch được phê duyệt sẽ triển khai việc trùng tu, bảo tồn, tôn tạo đối với các công trình văn hóa tại đây đảm bảo theo quy định. Hiện Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt đối với cả 3 khu di tích Yên Tử, nhà Trần và Bạch Đằng đều đã hết thời gian phân kỳ đầu tư. Vì vậy, vừa qua UBND tỉnh đã giao Sở VH-TT&DL xây dựng quy hoạch đối với Bạch Đằng và đang xem xét triển khai, giao cho các đơn vị thực hiện lập quy hoạch đối với 2 khu di tích còn lại trong thời gian tới.
Theo Phan Hằng (https://baoquangninh.vn/gin-giu-nhung-vung-di-san-linh-thieng-3409133.html)
