Ngải Sơn lăng - lăng vua Trần Hiến Tông, vị vua thứ 6 của vương triều Trần.
Trên vùng đất Đông Triều cũ, nơi quê gốc của vương triều Trần, hệ thống lăng miếu các vị hoàng đế nhà Trần là những di tích đặc biệt quan trọng, phản ánh lịch sử hình thành và phát triển của một trong những triều đại hưng thịnh nhất trong lịch sử dân tộc. Mỗi di tích không chỉ là nơi an táng các bậc tiên đế mà còn là nơi lưu giữ những dấu ấn về văn hóa, lịch sử và kiến trúc. Trong hệ thống đó, Ngải Sơn lăng là nơi an táng vua Trần Hiến Tông, vị hoàng đế thứ sáu của vương triều Trần.
Vua Trần Hiến Tông tên húy là Trần Vượng, con thứ của vua Trần Minh Tông. Ông sinh ngày 15 tháng 02 năm 1319. Năm 1329, khi mới 10 tuổi, ông được vua cha Trần Minh Tông truyền ngôi và trở thành vị vua thứ sáu của triều đại nhà Trần. Ngày 11 tháng 6 năm 1341, vua băng ở chính tẩm, thọ 23 tuổi. Ngày 16 tháng 8 năm 1344 được an táng vào Ngải Sơn lăng. Trong 13 năm trị vì, tuổi đời còn trẻ lại mất sớm nên việc điều khiển triều chính, dẹp loạn và giữ yên bờ cõi đều do Thượng hoàng Trần Minh Tông đảm nhiệm. Tuy vậy, Trần Hiến Tông vẫn luôn chăm lo việc nước, coi trọng hiền tài, giữ vững kỷ cương triều chính và tạo điều kiện để đất nước Đại Việt tiếp tục ổn định, phát triển sau thời kỳ hưng thịnh của các bậc tiên đế. Vua được sử sách ghi nhận là người có “Tư chất tinh anh, sáng suốt, vận nước thái bình, nhưng ở ngôi không được lâu”.
Ngải Sơn lăng hay còn gọi là An lăng nằm tại khu Trại Lốc, phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh. Cùng với Tư Phúc lăng, Mục lăng, Phụ Sơn lăng, Nguyên lăng, Thái lăng và Hy lăng, Ngải Sơn lăng góp phần tạo nên hệ thống lăng miếu quy mô, phản ánh truyền thống tôn kính tổ tiên và quan niệm về sự gắn kết giữa thiên nhiên với kiến trúc lăng mộ của triều Trần.
Về vị trí xây dựng lăng vua Trần Hiến Tông có nhiều thông tin khác nhau. Sách “Đại Việt Sử ký toàn thư” cho rằng, vua Trần Hiến Tông được táng ở An Lăng phủ Kiến Xương (Thái Bình - nay là tỉnh Hưng Yên), xong một số sách khác lại cho rằng ông được táng tại An Sinh. Qua các di tích, di vật còn lại tại Ngải Sơn lăng, các nhà khảo cổ học đã chứng minh, Ngải Sơn lăng là một khu lăng tẩm có quy mô rất lớn và được xây dựng ở An Sinh ngay sau khi vua Trần Hiến Tông mất.
Theo mô tả của “Trần Triều thánh tổ các xứ địa đồ” thì lăng có quy mô lớn, các dấu vết còn lại gồm: “Nền trong dài hai trượng, chín thước (9,57m); rộng 8 thước (2,64m); cao 1 trượng (3,30m), tường vây quanh bằng gạch, mỗi mặt dài 4 trượng 5 thước (14,85m), dày 3 thước (1m)”. Xung quanh khu lăng hiện còn lại rất nhiều di vật, trong đó đặc biệt phải kể đến là bộ tượng bằng đá, gồm tượng quan hầu, tượng thú và rùa. Bộ tượng đá ở Ngải Sơn lăng không chỉ được đánh giá là một bộ sưu tập quý của nghệ thuật điêu khắc thời Trần mà điều quan trọng hơn nữa là qua bộ tượng này chúng ta biết được trong cấu trúc trục Thần Đạo lăng tẩm thời Trần hai bên có tượng quan hầu và tượng thú đứng chầu.
Ngày nay, Ngải Sơn lăng là một trong những di tích quan trọng thuộc Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt nhà Trần. Đến với di tích, du khách không chỉ tìm về nơi yên nghỉ của vua Trần Hiến Tông mà còn có dịp cảm nhận sự tĩnh lặng, thiêng liêng của vùng đất từng gắn bó với các bậc tiên đế nhà Trần. Giữa không gian linh thiêng của di tích, mỗi dấu tích còn lại đều gợi nhắc về một thời kỳ vàng son của Đại Việt, nơi những vị minh quân đã dành trọn cuộc đời để xây dựng đất nước, chăm lo cho nhân dân và gìn giữ nền độc lập dân tộc./.
Lê Thị Trang
