Nơi đại lão mai vàng kể chuyện tích xưa

Ở Yên Tử, những gốc mai già, thân cây xoắn lại vẫn lặng lẽ nở hoa mỗi độ cuối xuân. Chúng không biết nói, nhưng lớp vỏ sần sùi, từng cành khẳng khiu như đang kể câu chuyện của gần tám thế kỷ lịch sử.

Theo truyền thuyết dân gian, chính Phật hoàng cùng các đệ tử đã trồng những cây mai đầu tiên quanh chùa Hoa Yên, dọc các triền núi và trước những am thất. Không có sử liệu nào khẳng định tuyệt đối từng gốc mai đều do chính tay Điều Ngự Giác hoàng vun trồng nhưng suốt hàng trăm năm qua, niềm tin ấy chưa bao giờ phai nhạt.

Mai vàng Yên Tử có nguồn gen bản địa quý hiếm, sinh trưởng ở độ cao từ vài trăm đến gần một nghìn mét so với mực nước biển. Mai Yên Tử có thể bám rễ vào những khe đá (nên được người xưa gọi là mai ký đá), nơi nhiệt độ xuống rất thấp. Nhìn từ xa, thân cây khô cằn, tưởng như kiệt quệ lại có sức sống mạnh mẽ đến thế. Một loài cây tưởng như mong manh lại có thể chống chọi với giá lạnh, gió núi và mưa phùn suốt hàng trăm năm. Có lẽ vì vậy mà người dân địa phương kính cẩn gọi là đại lão mai vàng. Hai chữ "đại lão" không chỉ để nói về tuổi đời mà còn là sự tôn kính dành cho những chứng nhân đã lặng lẽ đứng giữa non thiêng.

Chính điều kiện khắc nghiệt ấy đã tạo nên một giống mai thân không cao nhưng chắc khỏe, bộ rễ bám sâu. Vì phải dành nhựa sống để chống chịu giá rét nên mai Yên Tử nở muộn hơn mai miền Nam. Bông hoa có 5 cánh, nở thành chùm nhiều bông, chứ không lác đác. Sắc hoa rất lâu tàn. Khi lìa cành, cánh hoa mỏng manh theo gió bay khắp vùng rừng núi thâm nghiêm.

Mai vàng Yên Tử có hương chay tịnh mà người đời gọi là “lãnh hương”. Nghĩa là trời càng lạnh, hoa càng toả hương thơm bay xa khiến cho lòng người như được hoà nhập với cõi linh thiêng của đất Phật. Lá non của nó lúc nào cũng xanh mướt chứ không nhuộm sắc tím, vàng như các giống mai khác. Đem cành mai về dâng lên ban thờ Phật đã hết mùa xuân, dưới chân tượng Phật, hoa đã rụng mà cành vẫn giữ được vẻ tươi xanh.

Mai Yên Tử giống như những người tu hành không chọn điều kiện thuận lợi mà tìm đến nơi càng phong sương càng thanh sạch. Vì thế mà người đời không chỉ ngắm mai như một loài hoa, mà còn xem đó là biểu tượng của khí tiết và đạo hạnh. Những bông hoa vàng bung nở giữa cành khô không chỉ là một hiện tượng của thiên nhiên mà còn là một bài học về đạo. Muốn có mùa hoa, phải đi qua mùa đông. Muốn có hương sắc, phải chấp nhận những tháng ngày cằn cỗi. Muốn đứng vững trước gió bão, phải cắm sâu vào lòng đất đá. Cũng như con người phải trải qua thử thách mới đạt đến giác ngộ. Chính vì vậy, hoa mai từ lâu đã trở thành biểu tượng của sức sống nội tại.

Sắc vàng của mai gợi ra nhiều liên tưởng đến đạo Phật bởi xưa nay, người con Phật coi sắc vàng là sắc kim của thân Phật. Khi đức Phật sinh ra, thân thể chiếu hiện ánh sáng như vàng ròng, nên được gọi là “kim sắc”. Cõi Phật là cõi hoàng kim. Ánh Đạo Vàng là kim quang của đức Phật. Rừng mai vàng, trông xa như những vạt áo của nhà tu làm cho Yên Tử càng thêm vẻ huyền bí hơn.

Hơn bảy trăm mùa xuân đã đi qua, bao lớp người lên núi trở về chỉ có những cây mai vẫn ở lại âm thầm nở hoa như chưa từng bị thời gian chạm tới. Vì vậy, không ở đâu như Yên Tử, một loài cây lại được bao bọc bởi nhiều lớp ký ức đến vậy. Mỗi câu chuyện có thêm đôi chút sắc màu của truyền thuyết, nhưng tất cả đều gặp nhau ở một niềm tin rằng mai vàng đã trở thành một phần không thể tách rời của non thiêng. Điều đó cũng giải thích vì sao hình ảnh mai vàng lại chiếm một vị trí quan trọng trong thơ Mãn Giác thiền sư, Nguyễn Trãi, Cao Bá Quát và nhiều nhất là thơ ca Lý Trần khi viết về Yên Tử.

Trong thơ văn của Phật hoàng Trần Nhân Tông, hình tượng hoa mai xuất hiện nhiều lần. Đó không phải thứ hoa được ngắm nhìn bằng con mắt thưởng ngoạn đơn thuần, mà được cảm nhận bằng tâm thế của một người đã buông bỏ danh lợi để tìm đến sự an nhiên. Trong thơ ngài, cành mai hiện lên vừa thực vừa hư, vừa là cảnh sắc mùa xuân trên núi vừa là hình ảnh ẩn dụ cho bản tâm thanh tịnh. Chỉ một cành mai nở cũng đủ gợi mở cả một thế giới thiền vị, nơi con người đối diện với chính mình để nhận ra bản chất của sự sống.

Sinh thời, Phật hoàng rất yêu hoa. Sơ Tổ khi xưa đã dạy các đệ tử: Buông bỏ hết những cái không buông bỏ được thì chính là cây mai vàng Yên Tử. Qua đó, Điều Ngự Giác hoàng muốn nhắc nhở rằng, chỉ tu thành khi đã rũ bỏ được mọi vướng lụy, nhưng hãy giữ lấy tâm thiền. Tâm thiền đó được ví như tinh thần, cốt cách của cây mai vàng Yên Tử.

Trong một số bài Phật hoàng nhắc riêng đến hoa mai thôi cũng đủ thấy tư tưởng sâu sắc ở trong đó. Ngài có 3 bài vịnh hoa mai là “Mai”, “Tảo mai kỳ nhất” và “Tảo mai kỳ nhị”. Ở đó, Phật hoàng tả đoá hoa mai năm cánh mở ra bao quanh nhụy điểm vàng. Rừng hoa mai bung nở dưới ánh nắng mặt trời như bóng hoa san hô, như muôn vàn vẩy cá ẩn hiện ở biển khơi. Vào mùa đông, cành mai thường phô ra phía trước. Một thoáng hương thơm vừa mới toả ra đã lan đi khắp khi mùa xuân chợt đến. Hạt sương mai ngạt ngào lưu mùi thơm đánh thức con bướm đang say đắm. Một cành hoa lạc vào giấc mộng cố nhân nên sau khi tỉnh giấc, không thể đem tặng cho bạn được.

Có lẽ cũng bởi vậy mà hoa mai Yên Tử không đơn thuần là một loài thực vật bản địa mà theo thời gian, đã được nâng lên thành một biểu tượng văn hóa. Nếu hoa sen tượng trưng cho Phật giáo nói chung thì mai vàng Yên Tử lại gắn riêng với tinh thần Trúc Lâm, một dòng Thiền nhập thế, coi việc tu dưỡng tâm tính không phải là rời bỏ cuộc đời mà là sống giữa cuộc đời với một tâm hồn sáng trong. Cũng như cây mai, dù cắm rễ giữa đá núi khắc nghiệt vẫn nở những bông hoa tinh khôi. Con người cũng có thể giữ được phẩm chất tốt đẹp giữa những biến động của cuộc đời.

Khi Quảng Ninh cùng các địa phương liên quan xây dựng hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử trở thành Di sản thế giới, mai vàng cũng được nhìn nhận như một thành tố làm nên tính toàn vẹn của cảnh quan văn hóa, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người, thiên nhiên và đời sống tâm linh, một trong những giá trị cốt lõi của không gian văn hóa Trúc Lâm. Giờ đây, Yên Tử đã trở thành Di sản Văn hóa thế giới nhưng những câu chuyện về non thiêng thì vẫn được viết tiếp. Và chừng nào tiếng chuông còn ngân vang giữa đại ngàn và những đoàn người vẫn tìm về đất Phật, đại lão mai vàng vẫn tiếp tục kể chuyện xưa bằng những mùa hoa.

Theo Phạm Học - https://baoquangninh.vn/noi-dai-lao-mai-vang-ke-chuyen-tich-xua-post3416810.html