Hành trình di sản

Ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản thế giới tổ chức ở Paris (Pháp), UNESCO đã chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa thế giới. Dấu mốc này không chỉ khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm, mà còn là “trái ngọt” của hành trình nhiều năm chuẩn bị công phu, tâm huyết và nỗ lực không ngừng của Việt Nam, trong đó Quảng Ninh giữ vai trò chủ trì xây dựng hồ sơ di sản, để từ đó lan tỏa mạnh mẽ bản sắc văn hóa Việt tới cộng đồng quốc tế.

54 kg tài liệu và hành trình chưa từng có tiền lệ

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, ngày 5/6/2020, tỉnh Quảng Ninh chủ trì, phối hợp với tỉnh Bắc Giang và tỉnh Hải Dương (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hải Phòng) triển khai xây dựng hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Đây là hồ sơ di sản liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam có quy mô rộng lớn, trải dài trên 3 tỉnh, 7 huyện, gồm 214 điểm di tích thuộc 6 khu di tích quốc gia đặc biệt.

Ngay từ đầu, các bên tham gia đã xác định đây là công việc đặc biệt khó khăn. Nhiều dấu tích của quần thể di sản đã trải qua hơn 700 năm lịch sử, không ít công trình chỉ còn nền móng, hoặc dấu tích khảo cổ nằm sâu dưới lòng đất. Trong khi đó, UNESCO yêu cầu hồ sơ phải chứng minh được tính xác thực, tính toàn vẹn và giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Khó khăn càng gia tăng khi quá trình nghiên cứu, khảo sát diễn ra đúng giai đoạn đại dịch COVID-19 kéo dài từ năm 2020 đến giữa năm 2022. Địa bàn nghiên cứu rộng, nhiều khu vực đồi núi hiểm trở, nhưng các đoàn chuyên gia vẫn tiến hành khảo sát thực địa, khai quật khảo cổ, đối chiếu tư liệu và lập bản đồ phân bố di tích.

Từ tháng 7/2020 đến khi nộp hồ sơ, Quảng Ninh đã ban hành gần 650 văn bản liên quan đến quá trình xây dựng hồ sơ, tổ chức 8 hội thảo quốc tế, hơn 100 cuộc họp chuyên môn và mời 5 chuyên gia quốc tế, cùng hơn 100 nhà khoa học trong nước tham gia hoàn thiện hồ sơ. Sau quá trình nghiên cứu, hồ sơ lựa chọn 3 tiêu chí đề cử (gồm tiêu chí số iii, số v, số vi). Tuy nhiên, đến giai đoạn hoàn thiện, hồ sơ được điều chỉnh còn 12 điểm di tích và tập trung vào 2 tiêu chí (số iii và số vi).

Ngày 26/1/2024, hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được gửi tới UNESCO. Hồ sơ nặng tới 54kg với hơn 5.000 trang tài liệu, kèm theo hàng trăm bản đồ, ảnh tư liệu và video khảo sát. Nội dung gồm phần chính văn với 9 chương, cùng hệ thống phụ lục chi tiết bao gồm ảnh tư liệu, sơ đồ, bản vẽ kiến trúc, bản đồ khoanh vùng bảo vệ di tích và kế hoạch quản lý di sản, phản ánh toàn diện những giá trị nổi bật toàn cầu và định hướng bảo tồn, phát huy di sản theo các tiêu chuẩn của UNESCO.

Sau quá trình thẩm định nghiêm ngặt của ICOMOS, cùng nhiều hoạt động vận động ngoại giao, học thuật và bảo vệ hồ sơ ở tầm quốc tế, ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản thế giới tổ chức ở Paris (Pháp), UNESCO đã chính thức ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa thế giới. Hồ sơ Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trở thành hồ sơ hiếm hoi nhận được sự đồng thuận của toàn bộ 21 quốc gia thành viên. Tất cả đều thống nhất đánh giá cao giá trị đặc biệt của di sản.

Hồ sơ được thông qua với 12 điểm/cụm di tích và 2 tiêu chí đề cử (số iii và số vi). Đây là di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam và là di sản thế giới liên tỉnh thứ hai của Việt Nam, sau Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà.

Tại hội nghị tổng kết công tác xây dựng hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO công nhận là Di sản thế giới diễn ra vào tháng 5/2026 tại Hà Nội, đồng chí Quản Minh Cường, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh, khẳng định: Việc UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản thế giới là niềm vinh dự, tự hào to lớn không chỉ của các địa phương, mà còn của cả quốc gia. Kết quả này đạt được là nhờ sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Trung ương, sự phối hợp trách nhiệm, hiệu quả của các bộ, ngành, địa phương, cùng tâm huyết, trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trong nước và quốc tế. Đồng thời, đây cũng là bài học kinh nghiệm quý báu trong công tác nghiên cứu, thu thập tài liệu, xây dựng và hoàn thiện hồ sơ đối với các di sản khác của Việt Nam trong thời gian tới.

Khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu

Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ được khẳng định là một di sản có giá trị nổi bật toàn cầu, mà còn trở thành biểu tượng tiêu biểu cho chiều sâu văn hóa, lịch sử và tư tưởng của dân tộc Việt Nam. Việc được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới theo các tiêu chí (iii) và (vi) là sự ghi nhận đối với một không gian văn hóa đặc biệt, nơi phản ánh sinh động quá trình hình thành bản sắc dân tộc thông qua sự gắn kết hài hòa giữa nhà nước, tôn giáo và nhân dân; đồng thời tôn vinh một hệ giá trị nhân văn được xây dựng trên nền tảng của tinh thần yêu chuộng hòa bình, sự tu dưỡng bản thân, lòng khoan dung, nhân ái và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Di sản Văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc bao gồm 12 di tích và cụm di tích tiêu biểu được chắt lọc từ hàng trăm di tích và danh thắng thuộc 6 khu di tích quốc gia đặc biệt trải rộng trên địa bàn Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng. Toàn bộ các điểm di sản đều nằm trong vùng cảnh quan của cánh cung Đông Triều, lấy dãy núi Yên Tử làm trung tâm, kết nối với hệ thống đồng bằng, sông ngòi và biển cả bao quanh.

Từ xa xưa, vùng đất này đã được xem là một trong 4 "phúc địa" của Giao Châu, đồng thời là quê gốc của họ Trần - dòng họ đã dựng nên triều đại hưng thịnh bậc nhất trong lịch sử Đại Việt ở các thế kỷ XIII và XIV. Những dấu ấn lịch sử ấy không chỉ hiện diện trong sử sách, mà còn được lưu giữ trong từng ngọn núi, dòng suối, ngôi chùa và di tích còn tồn tại đến ngày nay.

Chính trên mảnh đất linh thiêng Yên Tử, Phật hoàng Trần Nhân Tông sau khi hoàn thành sự nghiệp bảo vệ đất nước đã lựa chọn con đường tu hành, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm. Tư tưởng "gắn đạo với đời" đã đưa Phật giáo Trúc Lâm trở thành Quốc đạo của Đại Việt, không tách rời đời sống xã hội, mà đồng hành cùng sự phát triển của đất nước. Từ đó, Yên Tử không chỉ là nơi tu hành của các bậc thiền sư, mà còn trở thành trung tâm tư tưởng, văn hóa và tinh thần của cả dân tộc.

Giá trị nổi bật của Yên Tử còn được thể hiện qua sự hòa quyện hiếm có giữa thiên nhiên và các công trình do con người kiến tạo. Dọc theo dãy núi linh thiêng là hệ thống chùa, am, tháp, bia đá, đường hành hương được xây dựng hài hòa với địa hình tự nhiên, tạo nên một tổng thể vừa hùng vĩ, vừa thanh tịnh. Không gian ấy phản ánh nhiều phương diện của đời sống Đại Việt xưa, từ tín ngưỡng, tâm linh, giao lưu văn hóa, cho đến các hoạt động giao thương và kết nối cộng đồng.

Ngày nay, Yên Tử không chỉ được nhìn nhận như một di sản của quá khứ, mà còn là một "di sản sống", tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại bằng những hoạt động văn hóa, tín ngưỡng diễn ra thường xuyên. Hàng triệu lượt du khách và phật tử hành hương về đây mỗi năm để tham dự các lễ hội, các sự kiện Phật giáo quốc gia và quốc tế, các khóa tu, buổi giảng pháp, hoạt động thiền và yoga. Những hoạt động ấy không chỉ góp phần bảo tồn truyền thống, mà còn minh chứng cho sức sống bền bỉ của Thiền phái Trúc Lâm trong xã hội hiện đại, tiếp tục lan tỏa những giá trị từ bi, trí tuệ và lối sống hài hòa với thiên nhiên đến cộng đồng.

Việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản thế giới không chỉ là niềm tự hào, mà còn đặt ra trách nhiệm lớn trong công tác bảo tồn và phát huy những giá trị đặc sắc của di sản. Bởi giữ gìn Yên Tử cũng chính là gìn giữ một phần hồn cốt của dân tộc, gìn giữ những giá trị nhân văn, triết lý sống và bản sắc văn hóa đã được hun đúc qua nhiều thế kỷ. Nhấn mạnh trách nhiệm đó, đồng chí Nguyễn Thị Hạnh, Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy, cho biết: Chúng tôi nhận thức rõ niềm vinh dự luôn đi cùng trách nhiệm bảo tồn. Quảng Ninh sẽ tiếp tục xây dựng và triển khai đề án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững; đồng thời tăng cường phối hợp với Hải Phòng và Bắc Ninh để xây dựng một không gian di sản thống nhất, triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc theo đúng tinh thần Công ước Di sản Thế giới, gắn với mục tiêu phát triển bền vững, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam tới bạn bè quốc tế.

Trải qua hơn 7 thế kỷ, mây trắng vẫn bảng lảng trên đỉnh non thiêng, tiếng chuông chùa vẫn ngân vang giữa đại ngàn Yên Tử như nhắc nhớ về một dòng chảy văn hóa chưa bao giờ ngừng nghỉ. Việc UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là sự khẳng định giá trị trường tồn của một di sản được hun đúc từ lịch sử, thiên nhiên và trí tuệ Việt Nam. Từ non thiêng Yên Tử, những thông điệp về hòa bình, lòng nhân ái, sự khoan dung và tinh thần hòa hợp giữa con người với thiên nhiên tiếp tục lan tỏa, vượt qua ranh giới không gian và thời gian để trở thành giá trị chung của nhân loại. Đó cũng là cách Việt Nam góp thêm một tiếng nói, một bản sắc riêng vào kho tàng di sản văn hóa thế giới, để Yên Tử không chỉ là niềm tự hào của dân tộc hôm nay, mà còn là “di sản sống” - nơi quá khứ tiếp tục soi sáng hiện tại và truyền cảm hứng cho tương lai.

Theo Hoàng Quỳnh - https://baoquangninh.vn/tu-non-thieng-yen-tu-den-pari-post3416922.html