Tư tưởng “Cư trần lạc đạo” di sản trí tuệ sống mãi cùng thời gian

Giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động, khi con người đôi lúc chênh vênh trước những áp lực và kiếm tìm một nơi bình an cho tâm hồn, triết lý “Cư trần lạc đạo” của Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258–1308), được hun đúc từ hơn 700 năm trước nơi non thiêng Yên Tử, vẫn lan tỏa như một ánh sáng dịu lành, giúp con người tìm thấy sự an nhiên, cân bằng và ý nghĩa trong chính cuộc sống thường ngày.

Giữa chốn non thiêng, một vị vua anh minh đức độ đã từ bỏ ngai vàng để khoác lên mình tấm áo nhà tu và sáng lập nên Phái thiền Trúc Lâm Yên Tử, dòng thiền mang đậm bản sắc dân tộc Việt. Cốt lõi tư tưởng của phái thiền chính là triết lý “Cư trần lạc đạo”. Đây không chỉ là sự kết tinh của tư tưởng Phật giáo nhập thế gắn liền với Hào khí Đông A thời Trần mà còn là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá, góp phần định hình bản lĩnh sống cho con người trong thế giới hiện đại.

Sự ra đời của Phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử như một dấu ấn đặc biệt của Phật giáo Việt Nam. Trên cơ sở kế thừa và hợp nhất ba dòng thiền du nhập từ bên ngoài vào (Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường), Phật Hoàng Trần Nhân Tông đã tạo nên một phái thiền độc lập mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Nét đặc trưng nhất của Phái thiền Trúc Lâm Yên Tử chính là tinh thần Phật giáo nhập thế. Khác với những dòng thiền khác, thiền Trúc Lâm không coi tu hành là phải rời xa thế gian để tìm đến sự giác ngộ mà đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc, chúng sinh làm tâm điểm trên con đường tu tập. Chính tinh thần ấy đã hun đúc, kết tinh hình thành sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, góp phần tạo nên “Hào khí Đông A” lẫy lừng. 

Từ non thiêng Yên Tử, Phật hoàng đã cùng với các đệ tử kế nhiệm là Pháp Loa và Huyền Quang đã đưa dòng thiền này lan tỏa khắp Đại Việt, khuyên nhủ mọi người bỏ điều ác, thực hành điều thiện, sống yêu thương và có trách nhiệm với cộng đồng đúng như tôn chỉ “dùng đạo giúp đời, lấy đời làm nơi thực hành đạo”. Triết lý nhập thế sâu sắc ấy đã được Phật hoàng Trần Nhân Tông đúc kết và cô đọng trong bốn câu cuối của bài phú “Cư trần lạc đạo”, một tác phẩm thơ Nôm bất hủ.

“Cư trần lạc đạo thả tùy duyên,

Cơ tắc xan hề khốn tắc miên.

Gia trung hữu bảo hưu tầm mích,

Đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền”

(Dịch nghĩa: Ở đời vui đạo hãy tùy duyên / Hễ đói thì ăn, mệt ngủ liền / Trong nhà có ngọc thôi tìm kiếm / Đối cảnh không tâm chớ hỏi Thiền).

Bốn câu kệ không chỉ biểu hiện lối sống tự tại của các Thiền sư và cư sĩ Phật giáo thời Trần mà còn chứa đựng nhiều triết lý sâu sắc. Đó là biểu hiện cao nhất tinh thần nhập thế của Phái thiền Trúc Lâm Yên Tử, tạo nên sự gắn kết giữa đạo với đời. Tinh thần nhập thế còn thể hiện ở sự “tùy duyên”, không gượng ép, cưỡng cầu và quan niệm, Phật ở trong tâm mỗi người, chỉ cần nhất tâm hướng thiện con người sẽ nhận ra bình yên không ở đâu xa mà nằm ngay ở cách ta đón nhận cuộc sống hàng ngày. “Báu vật” mà Phật Hoàng muốn nhắc đến ở đây chính là cái tâm sáng và sự an yên vốn có trong tâm hồn của mỗi con người. Tư tưởng “Cư trần lạc đạo” chính là “phần hồn” thổi sức sống vào di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Trải qua hơn 7 thế kỷ với biết bao thăng trầm của lịch sử, thế giới ngày nay đã bước vào nhịp sống hiện đại và vội vã cuốn con người vào những áp lực, lo toan và mâu thuẫn nội tâm gay gắt. Chính trong bối cảnh đó, di sản tư tưởng “Cư trần lạc đạo” trở thành điểm tựa tinh thần vô giá. Triết lý ấy nhắc nhở con người hiện tại rằng, không cần phải tìm kiếm đâu xa, chỉ cần tập trung vào từng khoảnh khắc của hiện tại, làm việc hết lòng, nghỉ ngơi trọn vẹn. “Đói thì ăn, mệt thì ngủ”, được ghi nhận dưới góc độ làm chủ bản thân chính là sự buông bỏ mưu cầu, tập trung nuôi dưỡng thân - tâm - trí và sống có trách nhiệm chính là con đường thực hành đạo thiết thực nhất.

 Giữa không gian thâm trầm cổ kính của non thiêng Yên Tử, tiếng chuông chùa vẫn ngân vang qua hàng trăm năm như một lời nhắn nhủ nhẹ nhàng mà sâu sắc: “Chỉ cần giữ cho lòng mình một khoảng tĩnh lặng và nuôi dưỡng một cái tâm sáng, thì dù ở bất cứ đâu giữa chốn trần ai, ta cũng đang tìm thấy sự an lạc ngay trong chính cuộc sống hằng ngày”. "Cư trần lạc đạo" vì thế không chỉ là niềm tự hào của lịch sử, mà còn là di sản trí tuệ trường tồn, đồng hành cùng dân tộc và thời đại. 

(Bài viết có tham khảo thông tin của sách “Đường đến thiền phái Trúc Lâm tại Việt Nam” của tác giả Tiến sĩ, Thượng tọa Thích Tâm Đức xuất bản năm 2021).

Đồng Nga