Di sản văn hóa thời Trần - Những dấu ấn trường tồn cùng lịch sử
Triều Trần (1225 - 1400), một trong những triều đại phong kiến hùng mạnh nhất trong lịch sử dân tộc, để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, đồng thời góp phần hình thành những giá trị văn hóa đặc sắc. Trải qua nhiều thế kỷ, tại Khu di tích nhà Trần, những dấu tích kiến trúc, hiện vật khảo cổ quý giá cùng các lễ hội truyền thống vẫn được gìn giữ và lưu truyền, phản ánh chiều sâu lịch sử, đời sống văn hóa, tín ngưỡng của dân tộc. Đây không chỉ là những minh chứng sinh động về một thời kỳ lịch sử hào hùng mà còn là nguồn tư liệu quý báu trong công tác bảo tồn di sản, giáo dục truyền thống và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Một trong những hiện vật tiêu biểu gắn với lịch sử vùng đất An Sinh là Thống gốm hoa nâu An Sinh, được phát hiện qua các cuộc khai quật khảo cổ tại di tích đền An Sinh giai đoạn 2017-2018 và được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2021. Hiện vật có niên đại thời Trần, được chế tác từ đất sét trắng, phủ men trắng xanh kết hợp trang trí men nâu và nung ở nhiệt độ cao. Nổi bật trên thân thống là sáu băng hoa văn với các họa tiết dây lá, vân mây, hình rồng, dây hoa, hình chim và hoa chanh, tạo nên diện mạo đặc sắc, giàu tính nghệ thuật. Với chiều cao 73 cm, đường kính miệng 108 cm, đường kính đáy 69 cm và trọng lượng 126 kg, thống gốm là hiện vật có kích thước lớn nhất trong hệ thống đồ gốm gia dụng và đồ gốm nghi lễ được phát hiện ở Việt Nam.
Bên cạnh đó, Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử là hiện vật độc bản được công nhận là Bảo vật Quốc gia cuối năm 2018, có niên đại thời Trần, nửa đầu thế kỷ XIV. Hộp vàng nặng 56,44 gram (tương đương khoảng 15 chỉ vàng), có hình dáng của một đóa hoa sen đang độ mãn khai. Được phát hiện trong quá trình thi công tuyến hành hương lên di tích Ngọa Vân, nơi Đức vua Trần Nhân Tông hóa Phật. Đây là một hiện vật quan trọng được sử dụng trong nghi lễ Phật giáo, phản ánh những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm.
Tại chùa Quỳnh Lâm, tấm bia đá “Trùng tu tái tạo Tiên Du sơn đệ nhất Quỳnh Lâm tự” là cơ sở để cung cấp đầy đủ những cứ liệu khoa học cho việc nghiên cứu, đánh giá vai trò và giá trị lịch sử của ngôi chùa đã qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo. Tấm bia có chiều cao 2,46 m, rộng 1,53 m và dày 0,25 m. Theo tư liệu lịch sử, bia vốn được dựng từ thời Lý, đến thời Lê Trung Hưng, trong quá trình trùng tu chùa, người ta đã gọt bỏ một phần họa tiết hoa văn và toàn bộ minh văn của tấm bia này để khắc lại. Đây là một trong những tấm bia lớn nhất của thời Lý hiện còn ở Quảng Ninh.
Một dấu tích khác là bia đá “Trù Phong bi ký” tại chùa Hồ Thiên, tấm bia ghi lại việc trùng tu chùa Trù Phong - tức chùa Hồ Thiên. Bia cao hơn 2m, rộng 1,4 m, dày 0,43m, trên trán và diềm bia chạm nổi hình rồng, phượng, mây lá, qua gần 300 năm, nhưng nét chữ trên bia (chữ Hán) vẫn sắc nét, dễ đọc. Đây là bia đá cổ có kích thước lớn thứ hai hiện có ở Quảng Ninh, sau bia đá chùa Quỳnh Lâm.
Tại Ngải Sơn lăng, nghệ thuật điêu khắc đá xưa còn được nhận diện qua hệ thống tượng thú đá cùng với 02 rùa đá đỡ bia. Rùa đá, một con to còn tương đối nguyên vẹn, có kích thước lớn, dài 1,57m, rộng 0,94m, dày 0,34m, trên lưng rùa còn có một hộc để đỡ chân bia và một con nhỏ hơn dài 0,64m, rộng 0,6m, dày 0,2m không còn nguyên vẹn. Các di vật như chó đá, ngựa đá, voi đá, trâu đá cùng những bệ đá hiện không còn nguyên vẹn, nhưng vẫn lưu giữ những nét tạo hình đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc thời Trần. Những dấu tích còn lại là minh chứng cho tài nghệ của các nghệ nhân xưa, đồng thời góp phần nhận diện diện mạo kiến trúc và nghệ thuật lăng mộ hoàng gia trong lịch sử.
Ngoài những hiện vật tiêu biểu trên, hệ thống di tích thuộc Khu di tích nhà Trần còn lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu khảo cổ có giá trị, được kiểm kê và lưu giữ tại Khu di tích, phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu di sản. Mỗi hiện vật, dù lớn hay nhỏ, đều góp phần tái hiện những dấu ấn của lịch sử, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vương triều Trần cũng như đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cha ông.
Không chỉ phong phú về di sản văn hóa vật thể, hệ thống di tích thuộc Khu di tích nhà Trần còn gắn liền với nhiều Lễ hội đặc sắc, được gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tiêu biểu có Lễ hội Xuân Ngọa Vân, diễn ra từ ngày mùng 9 tháng Giêng đến hết tháng 03 âm lịch; Lễ hội chùa Quỳnh Lâm từ ngày mùng 01 đến ngày mùng 03 tháng 02 âm lịch; Lễ hội chùa, quán Ngọc Thanh vào ngày 19 và 20 tháng 02 âm lịch. Mỗi Lễ hội đều mang những nét đặc trưng riêng, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân. Trong đó, nổi bật là Lễ hội Thái miếu nhà Trần và Lễ hội truyền thống đền An Sinh, gắn liền với việc tưởng nhớ công lao các vị vua Trần và các bậc tiền nhân có công với đất nước, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, lan tỏa niềm tự hào về lịch sử dân tộc.
Lễ hội Thái miếu nhà Trần được tổ chức từ ngày 18 đến ngày 20 tháng Giêng hằng năm. Đây là dịp để nhân dân tưởng nhớ công lao của các bậc tiên tổ nhà Trần, tìm hiểu lịch sử vương triều và bồi đắp truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”. Lễ hội góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và quảng bá những giá trị nổi bật của Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Lễ hội diễn ra với nhiều nghi Lễ truyền thống như Lễ Thỉnh vua, Lễ Cáo yết, Lễ Cầu an, Lễ rước nước, Lễ Khai hội, Lễ giỗ Đức Thái Tổ Trần Thừa, Lễ tế và Lễ tạ. Trong đó, nghi Lễ rước nước mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, thuận lợi. Nghi lễ cũng góp phần gìn giữ những phong tục truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, các hoạt động văn hóa, thể thao được tổ chức tạo không khí vui tươi, góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng và du khách.
Lễ hội truyền thống đền An Sinh được tổ chức trong 03 ngày, từ ngày 20 đến ngày 22 tháng 8 âm lịch hằng năm, đây cũng chính là ngày giỗ của Đức Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn (ngày 20/8 âm lịch) - vị anh hùng dân tộc kiệt xuất, người có công lao to lớn trong sự nghiệp bảo vệ đất nước, ba lần lãnh đạo quân dân Đại Việt chiến thắng quân Nguyên - Mông. Bên cạnh Lễ giỗ còn các nghi lễ truyền thống như Lễ Thỉnh vua, Lễ Cáo yết, Lễ Khai hội, Lễ tế, Lễ tạ... cùng các hoạt động thể thao, trò chơi dân gian và Chương trình giao lưu văn nghệ đặc sắc. Những hoạt động này tạo nên không gian Lễ hội phong phú, kết hợp hài hòa giữa nghi thức tâm linh trang nghiêm và sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần làm nên nét riêng của Lễ hội truyền thống đền An Sinh.
Từ những hiện vật, dấu tích kiến trúc đến các Lễ hội truyền thống, di sản văn hóa thời Trần trên vùng đất Quảng Ninh đã và đang phản ánh chiều sâu lịch sử, sự phong phú của đời sống văn hóa và tinh thần của dân tộc. Mỗi di tích, hiện vật và nghi lễ đều là một phần ký ức quý báu, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại.
Việc bảo tồn và phát huy những giá trị di sản ấy không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị mà còn cần sự chung tay của cộng đồng và mỗi người dân. Qua đó, di sản văn hóa thời Trần tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa, trở thành nguồn lực quan trọng trong giáo dục truyền thống, quảng bá hình ảnh địa phương và phát triển du lịch văn hóa bền vững./.
Lê Thị Trang
