Giảm thiểu rác thải nhựa tại Yên Tử - Nhà Trần – Bạch Đằng: chủ động bảo vệ môi trường, gìn giữ giá trị di sản, di tích.
Ngày 06/11/2026, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử ban hành Quyết định số 163/QĐ-BQLDSTG về việc ban hành Phương án giảm thiểu rác thải nhựa tại Di sản thế giới, Di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng. Phương án hướng tới kiểm soát, hạn chế rác thải nhựa ngay từ nguồn phát sinh; thúc đẩy sử dụng các sản phẩm thân thiện với môi trường, tăng cường tái sử dụng, phân loại, thu hồi, tái chế, góp phần bảo vệ cảnh quan, môi trường sinh thái và gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa, tôn giáo của khu di sản, di tích.
Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn quản lý di sản
Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng là không gian hội tụ những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, cảnh quan và môi trường sinh thái. Đây là địa bàn diễn ra thường xuyên các hoạt động tham quan, hành hương, tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội, thu hút đông đảo nhân dân, phật tử và du khách. Cùng với sự gia tăng các hoạt động này, nhu cầu sử dụng nước uống, thực phẩm, đồ lễ và các dịch vụ phục vụ khách cũng làm phát sinh lượng chất thải rắn đáng kể, trong đó có các sản phẩm nhựa sử dụng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy.
Thực tế cho thấy, rác thải nhựa tại các khu vực di tích phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau: hoạt động tham quan, hành hương của du khách; hoạt động kinh doanh, dịch vụ ăn uống, giải khát; hoạt động tín ngưỡng, lễ hội và sinh hoạt thường xuyên của các cơ sở, đơn vị, người lao động. Các loại rác phổ biến gồm chai nhựa đựng nước uống, túi ni-lông, hộp đựng thực phẩm, cốc, ống hút và bao bì đóng gói hàng hóa, đồ lễ. Đáng chú ý, một bộ phận rác thải bị bỏ không đúng nơi quy định, tồn lưu tại các tuyến hành hương, sườn núi, khe núi và những vị trí khó tiếp cận. Điều này không chỉ gây mất mỹ quan, ảnh hưởng đến vệ sinh môi trường mà còn làm gia tăng áp lực cho công tác thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải. Đối với những không gian có giá trị đặc biệt về cảnh quan, văn hóa và tâm linh như Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng, việc kiểm soát rác thải nhựa có ý nghĩa thiết thực trong bảo vệ môi trường, giữ gìn sự tôn nghiêm và chất lượng trải nghiệm của khách tham quan, hành hương.
Theo số liệu ước tính trong Phương án, năm 2026, tổng lượng chất thải rắn phát sinh tại Yên Tử khoảng 89 tấn; tại khu vực Nhà Trần và Bạch Đằng khoảng 33 tấn. Trong đó, rác thải nhựa ước chiếm khoảng 18% tại Yên Tử và 30% tại Nhà Trần - Bạch Đằng. Mặc dù tỷ lệ theo khối lượng không chiếm phần lớn, các sản phẩm nhựa, đặc biệt là chai nhựa đựng nước uống và túi ni-lông, có đặc điểm nhẹ, cồng kềnh, khó phân hủy, dễ phát tán và gây khó khăn cho công tác thu gom tại các khu vực địa hình phức tạp.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, việc ban hành Phương án giảm thiểu rác thải nhựa là bước cụ thể hóa các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa; đồng thời thể hiện định hướng đổi mới phương thức quản lý chất thải, chuyển trọng tâm từ thu gom, xử lý sau khi phát sinh sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát và giảm thiểu ngay từ nguồn.
Đồng bộ giải pháp, ưu tiên giảm thiểu rác thải nhựa tại nguồn
Phương án xác định phạm vi triển khai tại các khu vực có hoạt động tham quan, hành hương, lễ hội, kinh doanh và cung cấp dịch vụ thuộc Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng. Trong đó, ưu tiên kiểm soát tại các khu vực cửa ngõ, điểm đón tiếp khách, khu dịch vụ, các tuyến hành hương, hệ thống chùa, am, tháp, đình, đền, miếu và những vị trí nhạy cảm về môi trường. Một trong những định hướng trọng tâm là hạn chế việc đưa các sản phẩm nhựa sử dụng một lần vào khu di tích, di sản; từng bước thay thế bằng các sản phẩm có thể tái sử dụng hoặc vật liệu phù hợp, thân thiện hơn với môi trường. Các nhóm sản phẩm cần được chú trọng kiểm soát gồm chai nhựa đựng nước uống, túi ni-lông, hộp, cốc, dụng cụ ăn uống dùng một lần và bao bì nhựa khó phân hủy.
Đối với hoạt động kinh doanh, dịch vụ, Phương án đặt ra yêu cầu rà soát các sản phẩm đang sử dụng và cung ứng; khuyến khích các doanh nghiệp, hộ kinh doanh chuyển đổi sang sản phẩm thay thế phù hợp, hạn chế phát sinh chất thải nhựa trong quá trình phục vụ khách. Việc lựa chọn sản phẩm thay thế cần được cân nhắc trên cơ sở hiệu quả môi trường, ưu tiên các sản phẩm có khả năng sử dụng nhiều lần, tránh thay thế sản phẩm nhựa dùng một lần bằng những sản phẩm dùng một lần khác nhưng không mang lại lợi ích môi trường rõ rệt.
Cùng với kiểm soát sản phẩm nhựa, Phương án chú trọng duy trì và từng bước bổ sung các điểm cấp nước uống, tạo điều kiện để du khách sử dụng bình nước cá nhân thay cho chai nhựa dùng một lần. Các điểm cấp nước uống miễn phí phục vụ khách tham quan, hành hương hiện có tại khu vực Hoa Yên và chùa Bí Thượng (chùa Trình) là những vị trí cần được duy trì, rà soát hiệu quả hoạt động và xem xét nhu cầu bổ sung phù hợp với thực tế đón tiếp khách.
Công tác thu gom, phân loại, thu hồi và tái chế cũng được xác định là nhóm giải pháp quan trọng. Hệ thống thùng chứa, điểm tập kết và phương tiện thu gom sẽ được rà soát, điều chỉnh theo đặc điểm từng khu vực; từng bước tăng cường phân loại tại nguồn, thu hồi riêng chai nhựa và các chất thải có khả năng tái chế. Đặc biệt, công tác vệ sinh môi trường tại các tuyến hành hương, sườn núi, khe núi và vị trí khó tiếp cận cần được quan tâm, nhất là trong mùa lễ hội và những thời điểm tập trung đông khách.
Phát huy trách nhiệm của các tổ chức, doanh nghiệp và cộng đồng
Giảm thiểu rác thải nhựa tại khu di sản, di tích không thể chỉ dựa vào hoạt động thu gom của lực lượng quản lý mà cần sự tham gia, phối hợp và thay đổi hành vi của tất cả các chủ thể có liên quan. Vì vậy, Phương án xác định rõ trách nhiệm của Ban Quản lý, chính quyền địa phương, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, cơ sở tôn giáo, đơn vị lữ hành, hướng dẫn viên, đơn vị vận chuyển, khách tham quan, phật tử và cộng đồng dân cư.
Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử là đầu mối tổ chức triển khai Phương án trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao; chủ trì hướng dẫn, tuyên truyền, kiểm tra, theo dõi và tổng hợp kết quả thực hiện. Các doanh nghiệp hoạt động tại khu vực Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng được đề nghị chủ động rà soát, chuyển đổi sản phẩm nhựa dùng một lần; bố trí hệ thống thu gom, phân loại chất thải; duy trì vệ sinh môi trường tại khu vực được giao quản lý và hướng dẫn, nhắc nhở khách thực hiện các quy định về bảo vệ môi trường.
Đối với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo và lễ hội, việc hạn chế sử dụng túi ni-lông, bao bì nhựa trong chuẩn bị, vận chuyển và dâng lễ có ý nghĩa thiết thực. Phương án đề nghị Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Quảng Ninh phối hợp tuyên truyền, hướng dẫn các cơ sở tôn giáo, tăng ni, phật tử, người dân và du khách hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần; ưu tiên sử dụng túi, giỏ, vật dụng có thể tái sử dụng; thực hiện phân loại và bỏ rác đúng nơi quy định tại các cơ sở tôn giáo.
Đây cũng là nội dung có cơ sở phối hợp từ thực tiễn công tác quản lý giữa Ban Quản lý và Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Quảng Ninh. Ngày 18/5/2026, hai bên đã ký kết Quy chế phối hợp số 07/QCPH-BQLDSTG về phối hợp trong quản lý tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội, bảo vệ Di sản thế giới, Di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử - Nhà Trần. Quy chế là cơ sở để tăng cường trao đổi, phối hợp trong công tác quản lý, tuyên truyền, hướng dẫn các cơ sở tôn giáo và cộng đồng thực hiện trách nhiệm bảo vệ di sản, trong đó có việc giữ gìn vệ sinh môi trường, hạn chế rác thải nhựa trong các hoạt động tín ngưỡng, hành hương và lễ hội.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp lữ hành, hướng dẫn viên và đơn vị vận chuyển khách được đề nghị thông tin cho du khách về yêu cầu giảm thiểu rác thải nhựa ngay từ trước chuyến đi; khuyến khích khách chuẩn bị bình nước cá nhân, túi sử dụng nhiều lần và hạn chế mang theo các sản phẩm nhựa dùng một lần. Trong suốt hành trình tham quan, hành hương, mỗi du khách cần chủ động giữ gìn vệ sinh, không xả rác tại các tuyến đường, khu vực di tích, sườn núi, khe núi; bỏ rác đúng nơi quy định và thực hiện phân loại khi có hướng dẫn.
Lộ trình triển khai gắn với giám sát và đánh giá kết quả
Để bảo đảm tính khả thi, Phương án được xây dựng với lộ trình thực hiện theo từng giai đoạn, kết hợp các nhiệm vụ thường xuyên. Trong giai đoạn 2026-2027, trọng tâm là rà soát hiện trạng sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, xác định các sản phẩm cần hạn chế và phương án thay thế; triển khai chuyển đổi tại các điểm dịch vụ; rà soát hệ thống thùng chứa, điểm tập kết, điểm cấp nước; từng bước tổ chức phân loại, thu hồi chai nhựa và chuẩn hóa nội dung tuyên truyền.
Giai đoạn 2028-2030 tập trung mở rộng các giải pháp đã triển khai, hoàn thiện hệ thống cấp nước uống, tăng cường phân loại, thu hồi và chuyển chất thải có khả năng tái chế; tiếp tục kiểm tra, giám sát việc sử dụng sản phẩm nhựa tại các điểm kinh doanh, dịch vụ và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các đơn vị liên quan. Các hoạt động tuyên truyền, hướng dẫn khách, vệ sinh môi trường và kiểm soát rác thải tại những vị trí khó tiếp cận được duy trì thường xuyên.
Một điểm đáng chú ý của Phương án là việc thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá trên cơ sở các tiêu chí và phương pháp đánh giá kết quả cụ thể, thay vì chỉ đánh giá thông qua hoạt động thu gom. Các tiêu chí tập trung vào tỷ lệ giảm lượng rác thải trên 1000 lượt khách so với năm cơ sở; tỷ lệ điểm kinh doanh, dịch vụ thực hiện chuyển đổi sản phẩm nhựa dùng một lần; tỷ lệ điểm thực hiện phân loại; tỷ lệ rác thải nhựa được thu hồi, chuyển tái chế; hiệu quả hoạt động của hệ thống cấp nước uống và tình trạng vệ sinh môi trường tại khu di sản, di tích. Năm 2026 được sử dụng làm mốc hiện trạng ban đầu; trong năm 2027 tiếp tục rà soát, chuẩn hóa số liệu làm cơ sở đánh giá. Kết quả thực hiện được tổng hợp hằng năm, đối chiếu với mục tiêu từng giai đoạn và tình hình thực tế tại từng khu vực Yên Tử, Nhà Trần, Bạch Đằng. Trên cơ sở đó, Ban Quản lý sẽ xem xét những khó khăn, hạn chế để đề xuất điều chỉnh giải pháp phù hợp, bảo đảm hiệu quả và tính bền vững trong quá trình triển khai.
Việc ban hành Phương án giảm thiểu rác thải nhựa tại Yên Tử - Nhà Trần - Bạch Đằng không chỉ hướng tới giảm lượng chất thải phát sinh mà còn góp phần xây dựng ý thức, thói quen tiêu dùng có trách nhiệm trong hoạt động tham quan, hành hương, tín ngưỡng và du lịch. Hiệu quả của Phương án phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp, cơ sở tôn giáo, cộng đồng và mỗi du khách.
Bảo vệ di sản không chỉ là gìn giữ những công trình, cảnh quan và giá trị lịch sử, văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ, mà còn là bảo vệ môi trường sống và không gian trải nghiệm cho hôm nay và mai sau. Từ việc hạn chế một chai nhựa, thay thế một chiếc túi ni-lông đến hành động bỏ rác đúng nơi quy định, mỗi thay đổi nhỏ trong hành vi đều góp phần thiết thực xây dựng môi trường di sản xanh, sạch, văn minh và phát triển bền vững.
Ngô Phi Nga
