Chùa Một Mái – Dấu ấn kiến trúc hòa mình cùng núi đá
Ẩn mình trên sườn núi Yên Tử, ở độ cao trên 500m so với mực nước biển - chùa Một Mái hay còn có tên gọi “Bán Thiên Tự” là công trình tiêu biểu cho tư duy kiến trúc thuận theo tự nhiên của cha ông ta. Không phô diễn sự đồ sộ, ngôi chùa nhỏ lựa chọn “nương tựa” vào núi đá, tạo nên sự hài hòa hiếm có giữa kiến trúc và cảnh quan.
Từ góc độ kiến trúc, chùa tận dụng chính vách hang làm tường hậu, chỉ dựng thêm phần kết cấu gỗ phía ngoài với một mái dốc duy nhất. Cách bố trí này vừa thích ứng hiệu quả với khí hậu ẩm lạnh vùng núi, vừa tạo nên không gian khô thoáng, bền vững theo thời gian. Các hệ khung kết cấu gỗ ở đây không cần sự đồ sộ, những thanh rường, kẻ chuyền được tính toán tỉ mỉ nhưng chắc chắn, truyền tải trọng tự nhiên lên nền đá, thể hiện sự khéo léo và tinh thần tôn trọng địa hình tự nhiên trong kiến trúc cổ truyền Việt.
Theo các nhà nghiên cứu về mỹ thuật cổ truyền thì không gian ngôi chùa cũng phản ánh sâu sắc tinh thần “Cư trần lạc đạo” của Thiền phái Trúc Lâm. Sự giao hòa giữa ánh sáng, đá núi và khói hương tạo nên vẻ tĩnh tại, huyền ảo, đưa con người trở về với sự an nhiên giữa thiên nhiên đại ngàn.
Nơi đây không gây ấn tượng bởi sự nguy nga mà chạm tới cảm xúc bằng chiều sâu tâm linh và nét mộc mạc nguyên sơ. Lối kiến trúc này nhắc nhớ về một thời kỳ các bậc tiền nhân chọn hang đá làm am thất, lấy tiếng gió ngàn làm kinh kệ, tạo nên một bản sắc văn hóa bản địa không thể trộn lẫn – nơi tâm linh không tách rời khỏi sinh thái.
Giữa thời đại của bê tông và kính, thép, chùa Một Mái vẫn hiện diện như một bài học về kiến trúc bền vững. Chỉ với một mái ngói, một vách đá và khoảng không giữa núi rừng, công trình đã tạo nên giá trị di sản trường tồn suốt nhiều thế kỷ - minh chứng cho vẻ đẹp của sự giản dị, hài hòa với thiên nhiên.
Tương truyền chùa Một Mái xưa kia là nơi Đệ nhất tổ Thiền phái Trúc Lâm - Trần Nhân Tông thường sang đây toạ thiền, đọc sách, soạn kinh. Ngôi chùa hiện nay được tôn tạo năm 2014 và nằm trong cụm di tích chùa Hoa Yên thuộc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá thế giới.
Vũ Hồng Khánh Ngân (TTBT Yên Tử)
