Thảo mộc chốn Thiền Lâm: Khám phá những câu thuốc quý giữa rừng Yên Tử
Khi nhắc đến Yên Tử (Quảng Ninh), người ta thường nghĩ ngay đến những ngôi chùa cổ bảng lảng trong sương mờ, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông từ bỏ ngai vàng để sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Tuy nhiên, bên cạnh giá trị lịch sử và tâm linh, Yên Tử còn là một kho tàng đa dạng sinh học quý giá với hệ thực vật phong phú, trong đó có nhiều loài cây dược liệu đã gắn bó với đời sống tu hành của các thiền sư qua nhiều thế kỷ. Những vị thiền sư năm xưa không chỉ tu tập, họ còn là những thầy thuốc lỗi lạc, nương tựa vào cây cỏ chốn đại ngàn để trị bệnh cứu người.
Rừng quốc gia Yên Tử sở hữu những đặc điểm địa chất và khí hậu vô cùng đặc biệt, là nơi lý tưởng cho các loài thảo dược phát triển. Yên Tử có đỉnh cao hơn 1.000 m, khí hậu mát mẻ quanh năm, độ ẩm cao, lượng mưa dồi dào và hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh phát triển mạnh. Khu vực này hiện thuộc Rừng Quốc gia Yên Tử với diện tích gần 2.800 ha. Các nhà khoa học đã ghi nhận khoảng 830 loài thực vật, trong đó có hàng chục loài quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Những tầng rừng nguyên sinh, khe suối và sườn núi nhiều mây tạo nên môi trường thuận lợi cho các loài cây thuốc sinh trưởng. Chính điều kiện tự nhiên này đã khiến Yên Tử từ rất sớm trở thành nơi các đạo sĩ và thiền sư tìm đến để thu hái dược liệu chữa bệnh và dưỡng sinh. Theo truyền thuyết, hơn 2.000 năm trước, danh y – đạo sĩ An Kỳ Sinh từng lên núi Yên Tử tìm thuốc cứu người.
Những hàng tùng cổ thụ trải dọc đường hành hương là hình ảnh đặc trưng của Yên Tử. Cây tùng không chỉ có giá trị cảnh quan mà còn mang ý nghĩa biểu tượng trong Phật giáo Trúc Lâm: sự kiên định, thanh cao và bền bỉ trước nghịch cảnh. Những hàng Xích tùng cổ hàng trăm năm tuổi được xem là một phần không thể tách rời của không gian thiền Yên Tử. Tinh dầu tự nhiên từ tùng góp phần làm sạch không khí, hỗ trợ đường hô hấp và tạo nên không gian thanh tịnh cho người hành hương. Từ xa xưa, lá và quả tùng còn được sử dụng trong các bài thuốc dân gian để xông giải cảm và giữ ấm cơ thể cho các tăng ni, đệ tử khi phải tu tập trong điều kiện sương sương lạnh giá của đỉnh thiêng.
Yên Tử còn nổi tiếng với cây Trầu tiên hay còn gọi là Trầu một lá (thuộc họ Lan Orchidaceae) đây là thảo dược quý chỉ mọc ở độ cao từ 500-600m so với mực nước biển, ở các khu vực cheo leo hoặc dưới tán cây, tre rừng, có môi trường ẩm ướt. Trầu tiên phát triển nhiều vào mùa hè, có tinh dầu tốt nhất và được thu hoạch nhiều vào mùa Đông, được coi là loại kháng sinh tự nhiên chốn thâm sơn, được coi là loại kháng sinh tự nhiên chốn thâm sơn. Trầu tiên từ lâu được người dân địa phương sử dụng trong một số bài thuốc dân gian hỗ trợ tiêu viêm, giảm đau gân cốt, trị các vết thương hở do côn trùng cắn hoặc té ngã khi leo núi đá. Đến nay, các nhà sư vẫn dùng lá trầu tiên ngâm rượu để làm thuốc bóp chân cho du khách thập phương hành hương bị đau mỏi cơ khớp.
Mọc len lỏi trong các khe đá dựng đứng sát đỉnh chùa Đồng là loài Địa hoàng Yên Tử (còn gọi là Tường vi đá). Đây là loài cây bụi nhỏ, có hoa màu hồng tím rất đẹp nhưng rễ lại đâm sâu vào lòng đá núi. Đối với y học cổ truyền, củ của loài này được thu hái vào mùa thu, sau khi sấy khô sẽ trở thành vị thuốc "Sinh địa" hoặc "Thục địa" quý giá. Vị thuốc này có tác dụng tư âm, dưỡng huyết, làm mát máu (thanh nhiệt lương huyết) được sử dụng trong y học cổ truyền nhằm bồi bổ cơ thể.
Ngoài ra, hệ thực vật Yên Tử còn ghi nhận nhiều loài dược liệu có giá trị như đinh lăng gai, cà gai leo, cẩu tích, lạc tiên, ba kích tím, hà thủ ô đỏ, sa nhân, kim ngân hoa và ngũ gia bì.
Đối với các bậc tăng sĩ Trúc Lâm, cây cỏ nơi núi rừng không chỉ là nguồn dược liệu mà còn là một phần của đời sống tu hành. Giữ gìn các loài cây thuốc tại Yên Tử không chỉ là bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa, tri thức y học cổ truyền và bản sắc của vùng đất Phật linh thiêng. Nếu có dịp đến với Yên Tử, du khách hãy dành thời gian giữa những hàng tùng cổ thụ, lắng nghe tiếng gió núi và cảm nhận hương thơm của cây cỏ đại ngàn. Đó không chỉ là một hành trình khám phá thiên nhiên mà còn là cơ hội để cảm nhận chiều sâu văn hóa và tinh thần của miền đất Phật.
Hà Linh
