Sắc phong thần tại chùa Suối Tắm Yên Tử - Tư liệu quý về lịch sử và tín ngưỡng

Chùa Suối Tắm, ngôi chùa thứ hai trên tuyến hành hương vào Khu di tích Yên Tử. Di tích không chỉ gắn với truyền thuyết vua Trần Nhân Tông tắm gột bụi trần trước khi bước vào cõi Phật, mà còn là ngôi chùa duy nhất trong hệ thống chùa, tháp ở Yên Tử còn lưu giữ các sắc phong thần thời Nguyễn. Những sắc phong này là nguồn tư liệu Hán Nôm quý giá, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo Trúc Lâm.

Xưa kia, chùa Suối Tắm là ngôi miếu nhỏ nằm yên bình bên bờ suối, thờ Thánh Hoàng Nguyệt Nga phu nhân - vị Thần rất linh ứng. Theo các nguồn tư liệu, bà là người có công che chở đất nước, giúp đỡ nhân dân, lần lượt được các Triều vua ban cấp sắc phong để thờ phụng. Tên húy của bà là Phạm Thị Cúc Nương, là người em gái thứ tư trong một gia đình có 4 anh em họ Phạm hiền tài, đức độ ở Thuỷ Đường trang, huyện Thuỷ Đường, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương xưa (nay là phường Thuỷ Nguyên, thành phố Hải Phòng), anh em bà đều là những người đã có công giúp Vua Lê Đại Hành đánh tan quân xâm lược Nhà Tống trên dòng sông Bạch Đằng lịch sử vào năm 981, thế kỷ thứ X. Trong đó bà được giao giám quản một vùng rộng lớn thuộc lưu vực sông Bạch Đằng để phòng giặc giã, giữ an bình cho dân. Tương truyền: Một lần đi tuần thú đến một nơi chân núi có hồ nước trong xanh, phong cảnh hữu tình, bà khoan thai bước xuống, đưa tay khỏa nước thì thấy rồng xanh từ đáy hồ vươn dậy đỡ bà lên lưng bay lên trời. Bà thăng thiên hiển Thánh ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.

Sau khi hiển Thánh, cả bốn anh em Bà đều là thành hoàng làng và được triều đình ban sắc phong. Từ đó đến nay bốn anh em bà được nhân dân thờ phụng tại các ngôi đình thuộc Thủy Nguyên (Hải Phòng), riêng bà còn được thờ tại miếu, chùa Suối Tắm ở Yên Tử (Quảng Ninh) là nơi khi xưa bà hiển Thánh và được tôn là Đức thánh Cửa Ngăn.

Các sắc phong thần tại miếu, chùa Suối Tắm cho Thành Hoàng Nguyệt Nga phu nhân là Trung đẳng thần và Thượng đẳng thần được các vua triều Nguyễn ban cấp sắc phong qua các đời vua Tự Đức (1880), vua Duy Tân (1909), vua Khải Định (1924) nhân dịp mừng thọ của các Ngài. Sắc phong ghi rất rõ “Sắc chỉ cho xã Đường Sơn/Thường Sơn, huyện Thuỷ Đường/Thuỷ Nguyên, tỉnh/thành phố Hải Dương/Kiến An/Hải Phòng phụng thờ Bản cảnh Thành hoàng Nguyệt Nga Phu Nhân Trung đẳng thần/Thượng đẳng thần”. Thần có công che chở đất nước, giúp đỡ nhân dân, linh ứng đã lâu, lần lượt được ban cấp sắc phong để thờ phụng...”. 

Được biết sắc phong là loại hình văn bản do triều đình phong kiến ban hành để sắc phong cho các vị thần có công được nhân dân thờ phụng, phản ánh sự ghi nhận của Nhà nước đối với tín ngưỡng dân gian. Ba sắc phong tại miếu, chùa Suối Tắm không chỉ có giá trị về lịch sử mà còn là nguồn tư liệu Hán Nôm gốc minh chứng cho sự kế thừa, tiếp biến văn hóa qua nhiều thế kỷ, góp phần tạo nên bản sắc độc đáo của vùng đất thiêng Yên Tử.

Sự hiện diện của các sắc phong tại miếu, chùa Suối Tắm cho thấy Yên Tử không chỉ là trung tâm của Phật giáo Trúc Lâm mà còn là nơi hội tụ, giao thoa giữa Phật giáo với tín ngưỡng truyền thống của người Việt. Thông qua các sắc phong không chỉ khẳng định vị thế của Thánh Hoàng Nguyệt Nga trong đời sống, văn hoá tín ngưỡng của người dân mà còn phản ánh truyền thống “tiền Thánh, hậu Phật” (trước thờ Thánh sau thờ Phật) - một nét đặc trưng trong văn hóa tín ngưỡng bản địa. Ngày nay, tại chùa Suối Tắm, không gian thờ Phật, thờ Mẫu, thờ Thánh cùng tồn tại hài hòa, thể hiện sự dung hợp giữa Phật giáo Trúc Lâm với tín ngưỡng dân gian, tạo nên bản sắc riêng của quần thể di tích Yên Tử. 

Để bảo tồn và phát huy giá trị hiện vật cũng như các tư liệu lịch sử, hiện nay 03 sắc phong trên đang được bảo quản, trưng bày tại Nhà trưng bày của Trung tâm Bảo tồn di sản Yên Tử cách chùa Giải Oan hơn 100m. Việc bảo tồn và phát huy giá trị các đạo sắc phong không chỉ gìn giữ những chứng tích lịch sử quý giá mà còn góp phần lan tỏa giá trị của Di sản thế giới Yên Tử, khẳng định chiều sâu văn hóa và truyền thống lịch sử của dân tộc.

Trần Hà (TTBTDS Yên Tử)