Về đình Trung Bản - Chạm vào ký ức của vùng đất anh hùng

Nằm trong cụm di tích Quốc gia đặc biệt Bạch Đằng, tỉnh Quảng Ninh, đình Trung Bản thuộc phường Liên Hòa không chỉ là một trong những ngôi đình có giá trị lịch sử tiêu biểu của vùng đất Hà Nam xưa với kiến trúc cổ kính, tín ngưỡng lâu đời mà còn là nơi lưu giữ những ký ức của hào khí Đông A, gắn với chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. 

 Thời Trần khu vực này là một bãi triều mênh mông ở cửa sông Bạch Đằng, chỉ có một số gò đất cao nổi lên. Trong chiến trận Bạch Đằng ngày 09/4/1288, sau khi thuyền giặc Nguyên Mông bị quân dân nhà Trần chặn đánh tan tác ở cửa Sông Chanh, Sông Kênh, chết đuối nhiều không kể xiết. Số địch còn lại cố sức chạy lên bờ sông tìm đường trốn thoát nhưng đã bị bộ binh ta phục sẵn tiêu diệt hết. Tương truyền, khi đó Trần Hưng Đạo đã cưỡi ngựa chỉ huy quân sĩ đánh đuổi giặc Nguyên Mông trên các gò đất cao phía dưới trận địa cọc Bạch Đằng. Trong lúc say sưa đánh giặc, búi tóc của Ngài đã bị xổ ra. Khi đến gò đất (sau này là làng Trung Bản), Ngài đã dừng lại chống kiếm xuống đất và búi lại tóc. Sau ngày chiến thắng, dân vạn chài ở đây đã lập đền thờ Trần Hưng Đạo ngay trên gò đất ấy để tưởng nhớ công lao của Ngài và lưu truyền sự kiện chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.

 Đến khoảng thế kỷ XV, có hai vị Tiên công là Hoàng Nông và Hoàng Nênh, quê Trà Lũ đến đây quai đê lấn biển lập làng gọi là xứ Bản Động, sau đổi thành Trung Bản (Trung bản mang ý nghĩa là vùng đất lập ra nằm ở vị trí trung tâm của các khu vực bãi bồi ven sông lúc bấy giờ). Nhân dân làng Trung Bản lập miếu thờ hai vị Tiên công và dựng đình thờ Trần Hưng Đạo, ngôi đình mang tên gọi của làng – là đình Trung Bản.

Ngôi đình đã trải qua nhiều lần trùng tu vào năm 1792; 1921 được ghi trên bia đá và thượng lương của đình và năm 1989. Ngôi đình hiện nay được tôn tạo khang trang vào năm 2009-2010 bằng nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hoá, ngân sách của tỉnh Quảng Ninh và nguồn huy động xã hội hoá. Các công trình xây dựng gồm đình, nhà tả vu, hữu vu, nghi môn trụ biểu, cuốn thư trấn môn, nhà khách và các công trình phụ trợ.

Ngôi đình còn lưu giữ nhiều hiện vật cổ, có giá trị, niên đại cuối thời Hậu Lê, đầu thời Nguyễn, như: Bộ kiệu bát cống; Quán tẩy dùng để rửa tay làm phép trước khi tế; Bia đá; Sắc phong… Đặc biệt là pho tượng Trần Hưng Đạo tạc bằng gỗ, tóc xoã ra phía sau dài đến quá thắt lưng. Chi tiết tượng xoã tóc gắn với truyền thuyết Trần Hưng Đạo khi đi qua vùng đất này bị xổ tóc nên đã dừng lại búi tóc. Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu mỹ thuật, đây là một trong những pho tượng cổ được tạc vào đầu thời Nguyễn, có giá trị nghệ thuật điêu khắc cao. Hiện nay Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã xây dựng kế hoạch lập hồ sơ khoa học pho tượng đề nghị công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2028.

Tượng Trần Hưng Đạo và Bộ kiệu bát cống trong đình

Không chỉ là nơi gìn giữ các giá trị vật thể, Đình Trung Bản còn là không gian bảo tồn nhiều giá trị văn hóa phi vật thể. Hàng năm, tại đình đã diễn ra các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nghi lễ, tín ngưỡng làng xã đã góp phần kết nối các thế hệ, nuôi dưỡng tinh thần "uống nước nhớ nguồn" và giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ.

Trần Thị Hà