Đánh thức vùng di sản Yên Tử

Trong sử sách, Yên Tử là "phúc địa thứ tư của Giao Châu", là kinh đô của Phật giáo Việt Nam, nơi khởi nguồn của dòng thiền mang bản sắc Việt - dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử, là địa danh gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp phi thường của Đức Hoàng đế Trần Nhân Tông cũng là nhà sáng lập và trở thành Sơ tổ của Thiền phái Trúc Lâm. Còn trong dân gian, Yên Tử là chốn thiêng mà đời mỗi người đều hướng đến, “Trăm năm tích đức tu hành, chưa về Yên Tử chưa thành quả tu”.

Những giá trị vượt thời gian

Được hình thành từ thế kỷ XIII, trong gần 8 thế kỷ qua giá trị của Yên Tử luôn được ghi nhận và ngày càng phát huy. Ngày 12/7/2025 đánh dấu cột mốc mới của Yên Tử khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới, trong đó Yên Tử với 5 điểm chính là chùa Hoa Yên, am Ngọa Vân, Thái Miếu, bãi cọc Bạch Đằng và chùa Lân được coi là thành tố cốt lõi của quần thể di sản.

Ở một tầm cao mới - Di sản thế giới, người ta thấy rõ hơn về tư tưởng “tam hòa” nơi Yên Tử, đó là hòa giải, hòa hợp và hòa bình. Theo hồ sơ di tích, quần thể di sản được UNESCO công nhận theo các tiêu chí (iii) và (vi), ghi nhận đây là bằng chứng độc đáo cho sự kết hợp giữa nhà nước, tôn giáo và nhân dân trong việc hình thành bản sắc dân tộc; là cảnh quan linh thiêng, nơi thể hiện sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên, dựa trên nền tảng đạo đức về lòng yêu chuộng hòa bình, khoan dung và nhân ái.

PGS TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia từng nhấn mạnh trong nhiều hội thảo về Yên Tử, rằng trong Phật giáo Trúc Lâm có Phật giáo Đại thừa, có Nho giáo, Lão giáo và tín ngưỡng bản địa, tạo nên một truyền thống đề cao hòa bình, hòa hợp và chung sống hài hòa. Phật giáo Trúc Lâm cũng được hình thành, phát triển bởi các vị vua và hoàng tộc nhà Trần, cùng các vị cao tăng, đặc biệt trong đó là Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị vua anh minh đã tự nguyện rời bỏ ngai vàng để xuất gia tu hành.

Hòa thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam khẳng định: Trên thế giới, chưa có hoàng đế nào đang ở đỉnh cao vinh quang lại từ bỏ ngai vàng để về sống cuộc đời tối giản. Ngài là đại diện cho tư tưởng cốt lõi "tam hòa": Hòa giải - hòa hợp - hòa bình.

Thực tế trong thời gian dài, quần thể di sản Yên Tử và Phật giáo Trúc Lâm liên tục là nơi thực hành truyền thống văn hóa - tôn giáo tín ngưỡng lâu đời và truyền cảm hứng cho cộng đồng cả trong và ngoài nước. Việc các nghi lễ, lễ hội, kinh sách và hành hương tới các địa điểm linh thiêng của Yên Tử được duy trì là minh chứng cho sức sống bền bỉ của triết lý tâm linh đề cao sự tự giác, tu dưỡng, sống hài hòa với thiên nhiên, yêu chuộng hòa bình và lòng nhân ái. 

"Chuyển động" từ vùng lõi

Việt Nam đang trong quá trình chuyển dịch mạnh mẽ từ bảo tồn tĩnh sang khai thác giá trị kinh tế di sản, nơi các giá trị truyền thống đang được làm mới để trở thành động lực phát triển kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia. Các di sản ngoài việc được bảo vệ còn đòi hỏi những phương thức tiếp cận phù hợp với bối cảnh mới.

Nếu như Đà Nẵng, Huế có “Hộ chiếu di sản” đang được phát triển thành ứng dụng số “Hue City Passport” cho phép di sản có thể “kể chuyện” thì Hà Nội có tour “Đêm thiêng liêng” với trải nghiệm tại di tích nhà tù Hỏa Lò, tour “Hoàng thành” tại Hoàng thành Thăng Long, tour “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đều là sản phẩm kết hợp yếu tố công nghệ và tương tác để tái hiện không gian xưa. Các chương trình thực cảnh như: “Ký ức Hội An”, “Tinh hoa Bắc Bộ”, hay nghệ thuật múa rối nước, những tour du lịch làng nghề… đều là những ví dụ điển hình về việc làm mới các giá trị truyền thống.

Với Yên Tử của Quảng Ninh hiện nay, trong bối cảnh mới đã có bước chuyển từ tư duy “gìn giữ” sang quản trị tài nguyên di sản như một yêu cầu tất yếu.

Thực tế sau khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới, trong vùng di sản, lần đầu tiên Lễ hội mùa thu Yên Tử “Sắc thu thiền định” được tổ chức. Phường Yên Tử, chính quyền cấp cơ sở nơi có di sản đã ngày càng tạo nên đột phá trong việc phát huy giá trị di sản.

Yên Tử là địa phương cấp xã đầu tiên trong cả nước hằng năm tổ chức tối thiểu 3 sự kiện thể thao tầm quốc gia, khu vực. Trong đó 3 giải chạy gắn với Yên Tử là Giải leo núi Yên Tử - Chinh phục đỉnh Phù Vân; Giải chạy địa hình Yên Tử Ultra Trail - Khám phá Di sản, lan tỏa tinh hoa; Giải marathon Yên Tử - Chạm vào vùng Di sản, đã thành thương hiệu của Yên Tử kể từ năm 2025 đến nay và mỗi năm đều có sự đổi mới để tăng sức hấp dẫn. Ví như Giải chạy địa hình Yên Tử Ultra Trail - Khám phá Di sản, nếu như năm 2025 thu hút VĐV của 12 quốc gia vùng lãnh thổ, đồng thời lần đầu có cự ly 70km chạy xuyên đêm trong rừng, thì mùa giải năm 2026, Yên Tử Ultra Trail - Khám phá Di sản có cự ly 100km, là sân chơi của những "chân chạy" chuyên nghiệp và ưa khám phá, mạo hiểm.

Cùng với đó, tư duy phát triển "Đô thị di sản Yên Tử" cũng đã được chính quyền các cấp của Quảng Ninh định hình. Riêng phường Yên Tử cũng là một trong những địa phương cấp xã đầu tiên trong cả nước tổ chức hội nghị khoa học tham vấn các chuyên gia, nhà khoa học hàng đầu trong nước và quốc tế, góp phần hoàn thiện định hướng phát triển đô thị Yên Tử theo hướng “Của Di sản - Do Di sản - Vì Di sản - Cùng Di sản - Bằng Di sản - Là Di sản”.

Hiện nay, tour “Bình minh trên đỉnh chùa Đồng” do phường Yên Tử tổ chức thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách thập phương, các bạn trẻ và những người yêu thích du lịch trải nghiệm, tâm linh. Phường Yên Tử đồng thời cũng đang đóng góp vào lộ trình đề nghị UNESCO công nhận Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân văn hóa thế giới vào năm 2058 nhân dịp kỷ niệm 800 năm ngày sinh và 750 năm ngày mất của Ngài. Những "chuyển động" từ Yên Tử đã mang về đây lượng khách khoảng 1,65 triệu lượt trong 6 tháng đầu năm 2026, bằng với lượng khách của cả năm 2025.

Khi di sản vươn mình

Vận hội lớn đang đến với Yên Tử khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Đó là tầm vóc mới, không gian phát triển mới, chính quyền cơ sở lớn mạnh, mở rộng mạch kết nối các hạ tầng chiến lược… Tới đây, việc Quảng Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương cũng sẽ tạo ra nguồn năng lượng mới cho Yên Tử. Đây là cơ hội để Yên Tử vươn mình.

Theo định hướng của Chủ tịch UBND tỉnh về điều chỉnh quy hoạch khu vực Yên Tử, khu vực trung tâm Yên Tử thành 3 khu chức năng, bao gồm: Khu chức năng do nhà nước đầu tư, khu chức năng đất tôn giáo do Giáo hội Phật giáo Việt Nam đầu tư và khu chức năng thu hút nguồn lực ngoài ngân sách (doanh nghiệp nghiên cứu thực hiện). Trong đó nguồn vốn ngân sách sẽ đưa vào hạ tầng giao thông, chùa lớn (nếu lập hồ sơ), quảng trường, học viện phật giáo… Các nội dung không sử dụng đầu tư công được thì thực hiện xã hội hoá và nguồn vốn hợp pháp khác.

Riêng khu chức năng thu hút nguồn lực ngoài ngân sách, quan điểm của Quảng Ninh chỉ mời doanh nghiệp lớn đầu tư làm bật sức hút Yên Tử lên, tạo động lực phát triển. Mục tiêu của Quảng Ninh là xây dựng Yên Tử trở thành trung tâm Phật giáo Trúc lâm Việt Nam (giống như thánh địa Mecca (Makkah)); dịp lễ trọng có thể thu hút hàng triệu du khách.

Với cách nhìn nhận như trên, Yên Tử phải được nhìn nhận là một không gian rộng mở. Tại hội nghị khoa học “Tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử” do phường Yên Tử tổ chức tháng 3/2026, GS. TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho rằng: Đô thị di sản Yên Tử với lõi là di sản được bảo vệ tuyệt đối gắn với tôn vinh; vùng tiếp cận mạnh dạn đầu tư dịch vụ đỉnh cao gắn với lịch sử văn hóa, đưa đến trải nghiệm tầm cỡ, trở thành nơi phải đến trong hành trình đến Quảng Ninh (cùng Hạ Long). Vùng phụ cận phát triển cả công nghiệp, dịch vụ, golf, hoàn thiện hạ tầng, trong đó có hạ tầng du lịch văn hóa kết nối đến tận Bạch Đằng, Vân Đồn...

Trong khi những đầu tư trước đây đã có phần trở thành những khuôn khổ cũ, ít nhiều mang tính chật hẹp thì yêu cầu tất yếu là phải mở ra những dư địa phát triển mới. Theo đó, Yên Tử hoàn toàn có thể ra đời hình thái độc đáo không đâu có mà golf thiền/thiền golf là một ví dụ. Ông Nguyễn Hoàng Giang, Bí thư Đảng ủy phường Yên Tử khẳng định điều này là hiện hữu khi Dự án đầu tư xây dựng sân golf Uông Bí quy mô 36 hố, trên diện tích 140ha, tổng vốn đầu tư gần 1.140 tỷ đồng đang được Công ty CP Đầu tư sân golf Hạ Long Bay tích cực thi công. Ngoài ra, còn có những dự định hoàn toàn khả thi ở Yên Tử, như đưa trở lại sự đa dạng và giàu nguồn lợi của rừng gỗ lớn, rừng trúc, cảnh quan khe suối… Điều này đồng nghĩa với việc phát triển Yên Tử xanh hơn, bền vững hơn. Với tầm vóc mới, và những định hướng mới trong công tác bảo tồn, phát triển, non thiêng Yên Tử sẽ tiếp tục kể câu chuyện ngàn năm cho nhân loại.

Theo Việt Hoa - https://baoquangninh.vn/danh-thuc-vung-di-san-yen-tu-3418423.html