Thái miếu nhà Trần: Dấu tích hoàng gia dưới lòng đất

Từng bị vùi lấp qua những biến động lịch sử, Thái miếu nhà Trần ở Quảng Ninh dần hé lộ diện mạo qua các cuộc khai quật khảo cổ.

Không chỉ lưu giữ dấu tích của một vương triều, nơi đây còn nối dài truyền thống thờ cúng tổ tiên qua những nghi lễ được cộng đồng gìn giữ.

Nơi thờ tổ tiên của vương triều Trần

Trên vùng đất Đông Triều xưa, Thái miếu nhà Trần tại phường An Sinh (Quảng Ninh) là một trong những di tích quan trọng gắn với cội nguồn dòng họ đã khai sáng vương triều Trần, để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử dân tộc.

Theo sử liệu, năm 1237, vua Trần Thái Tông ban vùng đất Ngũ Yên cho anh trai là Trần Liễu làm đất thang mộc. Tại đây, Trần Liễu cho dựng Tiên miếu để thờ tổ tiên và Đức Thái tổ Trần Thừa. Qua các đời, không gian thờ tự được mở rộng, trở thành Thái miếu của hoàng gia nhà Trần.

Trong đời sống tín ngưỡng truyền thống, Thái miếu không đơn thuần là một công trình kiến trúc. Đây còn là nơi thể hiện đạo lý thờ phụng tổ tiên, tưởng nhớ những người gây dựng cơ nghiệp và gìn giữ sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Giá trị ấy được thể hiện trong cả hệ thống di tích nhà Trần trên vùng đất Đông Triều, từ đền thờ, lăng mộ hoàng gia đến những ngôi chùa, am, tháp gắn với sự phát triển của Phật giáo Trúc Lâm.

Theo PGS.TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, vương triều Trần và Phật giáo Trúc Lâm để lại những giá trị văn hóa tiêu biểu, trong đó truyền thống uống nước nhớ nguồn được thể hiện rõ qua hệ thống di tích lịch sử, tín ngưỡng phong phú.

Trải qua những biến động lịch sử, Thái miếu từng bị hoang phế, nhiều công trình kiến trúc bị phá hủy, vùi lấp. Tên gọi và chức năng thờ tự cũng có những thay đổi theo thời gian.

Dẫu vậy, ký ức về nơi thờ tự của hoàng gia nhà Trần vẫn được người dân địa phương lưu giữ. Năm 1993, cộng đồng đã dựng lại công trình thờ tự trên nền đền cũ để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng.

Chính sự tiếp nối ấy cho thấy sức sống của di tích không chỉ nằm ở những kiến trúc còn tồn tại, mà còn ở vị trí của nơi thờ tự trong đời sống tinh thần cộng đồng.

Một dấu mốc quan trọng trong hành trình tìm lại diện mạo Thái miếu là cuộc khai quật khảo cổ năm 2009-2010 trên diện tích khoảng 3.000m².

Dưới những lớp đất, các nhà khảo cổ phát hiện hệ thống móng cột, nền nhà, sân vườn, đường đi cùng nhiều vật liệu kiến trúc cổ.

Từ những dấu tích này, các nhà nghiên cứu bước đầu nhận diện mặt bằng kiến trúc gồm tiền điện, chính điện và hậu điện. Đáng chú ý, nền chính điện được xây cao hơn các khu vực phía trước và phía sau. Kỹ thuật dùng cuội bó nền cũng xuất hiện tại nhiều hạng mục.

Những phát hiện khảo cổ góp phần làm rõ quy mô, cấu trúc của công trình thờ tự, đồng thời cung cấp thêm tư liệu nghiên cứu về kiến trúc thời Trần trên vùng đất An Sinh.

Thái miếu được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1962. Đến năm 2013, khu di tích nhà Trần tại Đông Triều được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt, trong đó Thái miếu là một thành phần quan trọng.

Lễ rước nước và ký ức về cội nguồn

Nếu những dấu tích khảo cổ giúp hình dung diện mạo Thái miếu trong quá khứ, lễ hội truyền thống lại cho thấy cách di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Được phục dựng từ năm 2019, Lễ hội Thái miếu nhà Trần diễn ra hằng năm từ ngày 18 đến 20 tháng Giêng âm lịch, với ngày khai hội gắn với ngày giỗ Đức Thái tổ Trần Thừa.

Nghi lễ này mang ý nghĩa đặc biệt bởi tổ tiên nhà Trần vốn gắn với nghề chài lưới, sông nước trước khi gây dựng cơ nghiệp. Bởi vậy, rước nước không chỉ là một hoạt động tín ngưỡng mà còn gợi nhắc về xuất thân, cội nguồn của dòng họ.

Trong quan niệm dân gian, nước tượng trưng cho sự sống, sinh sôi và nguồn sinh khí nuôi dưỡng vạn vật. Nghi lễ rước nước vì thế còn gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, đất nước bình an và nhân dân no ấm.

Thông qua nghi lễ, câu chuyện về cội nguồn vương triều Trần không chỉ tồn tại trong sử sách mà còn được tái hiện bằng những thực hành văn hóa có sự tham gia của cộng đồng.

Đó cũng là một cách trao truyền ký ức lịch sử, giúp các thế hệ hôm nay hiểu hơn về truyền thống thờ cúng tổ tiên và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.

Theo ông Lê Tiến Dũng, Trưởng phòng Bảo tồn di sản Yên Tử, Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử, việc kết nối Thái miếu với đền An Sinh, Ngọa Vân, Yên Tử và các di tích liên quan đến nhà Trần, trong đó có di tích Bạch Đằng, sẽ góp phần hình thành hành trình tìm hiểu lịch sử, văn hóa, phục vụ giáo dục truyền thống và phát triển du lịch địa phương.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, Thái miếu nhà Trần vẫn lưu giữ hai lớp di sản: những dấu tích vật chất được khảo cổ học làm sáng tỏ và những giá trị tín ngưỡng được cộng đồng tiếp nối.

Một bên giúp nhận diện diện mạo của công trình cổ, một bên gìn giữ ký ức về tổ tiên, về những người đã góp phần dựng xây đất nước.

Theo Mỹ Dung (https://vietnamnet.vn/thai-mieu-nha-tran-dau-tich-hoang-gia-duoi-long-dat-2565583.html)