Chùa Quỳnh Lâm - Dấu ấn một trung tâm Phật giáo thời Trần

Trong dòng chảy lịch sử Phật giáo Việt Nam, chùa Quỳnh Lâm là một danh lam cổ tự có vị trí đặc biệt, gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Đặc biệt, dưới thời Trần, nơi đây không chỉ là chốn tu hành nổi tiếng mà còn trở thành trung tâm đào tạo tăng tài, tổ chức các hoạt động Phật giáo quy mô lớn, góp phần khẳng định vị thế của Phật giáo trong đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân Đại Việt.

Theo các tư liệu lịch sử, chùa Quỳnh Lâm được khởi dựng từ thời Lý, trải qua nhiều lần trùng tu, mở rộng dưới các triều đại. Ngay từ thời kỳ đầu, ngôi chùa đã nổi tiếng bởi quy mô kiến trúc và pho tượng Phật Di Lặc bằng đồng được xếp vào hàng “An Nam tứ đại khí” - bốn công trình, bảo vật lớn bằng đồng của văn hóa Đại Việt dưới thời Lý, Trần. Những dấu tích còn lại, trong đó có bia đá từ thời Lý, là minh chứng cho lịch sử lâu đời và vị thế của ngôi chùa trong tiến trình phát triển Phật giáo Việt Nam.

Dấu ấn nổi bật của chùa Quỳnh Lâm được thể hiện rõ nét dưới triều Trần, đặc biệt gắn với tên tuổi Thiền sư Pháp Loa - vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Trong giai đoạn từ năm 1317 đến năm 1330, Pháp Loa đã có nhiều đóng góp trong việc mở mang, xây dựng Quỳnh Lâm thành một tự viện quy mô, đồng thời phát triển nơi đây thành trung tâm đào tạo tăng tài quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm.

Quỳnh Lâm khi ấy không chỉ là nơi tu học mà còn là chốn hội tụ của đông đảo tăng sĩ, thu hút sự quan tâm, lui tới của các vương hầu, quý tộc nhà Trần. Nhiều hoạt động Phật giáo quy mô lớn được tổ chức tại đây, góp phần lan tỏa giáo lý nhà Phật và củng cố vai trò của Thiền phái Trúc Lâm trong đời sống xã hội. Việc tổ chức các hoạt động như in kinh, đại lễ Phật giáo và xây dựng tháp thờ xá lợi Phật hoàng Trần Nhân Tông cho thấy tầm vóc và sức ảnh hưởng của Quỳnh Lâm trong giai đoạn phát triển rực rỡ của Phật giáo Đại Việt đầu thế kỷ XIV.

Không chỉ có vai trò quan trọng trong hoạt động Phật giáo, chùa Quỳnh Lâm còn gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, học thuật đương thời. Theo sử sách ghi lại, vào đầu thế kỷ thứ XIV, chùa Quỳnh Lâm đã có một Bích Động thi xã do tư đồ Văn Huệ Vương và Trần Quang Triều sáng lập, nơi hội tụ các văn nhân, thi sĩ, góp phần tạo nên không gian giao lưu văn hóa đặc sắc. 

Trải qua thăng trầm của lịch sử, chùa Quỳnh Lâm nhiều lần bị hư hại, phá hủy rồi được trùng tu, phục dựng. Đến thời Lê Trung hưng, ngôi chùa tiếp tục được đầu tư mở rộng, trở thành một trung tâm Phật giáo lớn, đào tạo tăng tài cho cả nước, đây là giai đoạn chấn hưng Phật giáo Trúc Lâm. Những dấu tích kiến trúc, bia đá, hiện vật còn lưu giữ cùng các tư liệu lịch sử là nguồn chứng cứ quan trọng giúp nhận diện diện mạo và vị thế của danh lam cổ tự qua từng thời kỳ.

Ngày nay, chùa Quỳnh Lâm tiếp tục là địa điểm có giá trị đặc biệt quan trọng hệ thống Khu di tích nhà Trần. Để bảo tồn và phát huy giá trị trung tâm Phật giáo Quỳnh Lâm xứng tầm với lịch sử. Trong những năm qua, cùng với việc tổ chức các cuộc khai quật khảo cổ, tổ chức hội thảo khoa học đánh giá vị trí, vai trò, giá trị của chùa Quỳnh Lâm trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Năm 2015, UBND thành phố Quảng Ninh phê duyệt dự án bảo tồn, tu bổ di tích chùa Quỳnh Lâm với tổng mức đầu tư trên 160 tỷ đồng bằng nguồn vốn xã hội hóa. Sau 05 năm thi công, chùa được khánh thành vào cuối năm 2020, trở thành điểm đến du lịch văn hóa tâm linh thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về hành lễ, chiêm bái.

Từ một danh lam nổi tiếng thời Lý đến trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt dưới thời Trần, chùa Quỳnh Lâm đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử văn hóa dân tộc. Những giá trị ấy được lưu truyền qua nhiều thế kỷ tiếp tục khẳng định vị trí của ngôi cổ tự trong dòng chảy Phật giáo Việt Nam, đồng thời cần được tiếp tục gìn giữ, bảo vệ và phát huy để những giá trị lịch sử, văn hóa ấy được lan tỏa đến các thế hệ hôm nay và mai sau./.

Lê Thị Trang