Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử, bảo vật quốc gia trong lòng di sản

Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử hay còn gọi là hộp vàng hình hoa sen là hiện vật độc bản được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào cuối năm 2018. Hiện vật này hiện đang được trưng bày ở Bảo tàng Quảng Ninh, được xác định có niên đại thời Trần, nửa đầu thế kỷ 14.

Chiếc hộp vàng được phát hiện trong lúc thi công tuyến đường hành hương lên di tích chùa Ngọa Vân, nơi vua Trần Nhân Tông tu hành và hóa Phật. Chiều 21/6/2012, tại khu vực suối 1, khu Trại Lốc, phường An Sinh, tỉnh Quảng Ninh, nhóm công nhân đang điều khiển máy xúc để đào đất thi công đường, bất ngờ lộ ra một chiếc hộp kim loại màu vàng bên sườn đồi. Cùng lúc đó Đại đức Thích Quảng Hiển, trụ trì chùa Trung Tiết, trên đường cùng phật tử đi lễ Phật tại chùa Ngọa Vân, đi ngang qua đã dừng lại và được nhóm công nhân đưa cho chiếc hộp vàng.

Nhà sư Thích Quảng Hiển sau đó trao chiếc hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử cho UBND thành phố Đông Triều cũ quản lý. Đến ngày 20/3/2015, UBND thành phố Đông Triều cũ giao lại hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử cho Bảo tàng Quảng Ninh lưu trữ bảo quản và phát huy giá trị của hiện vật.

Hộp vàng nặng 56,44 gram (tương đương khoảng 15 chỉ vàng), có hình dáng của một đóa sen đang độ mãn khai. Chân đế hộp tạo múi mô phỏng hình cánh sen, mặt để trơn, phần thân tạo múi liền với chân đế, thân cánh sen có trang trí văn hoa chanh (hay còn gọi là hoa liên tiền) nổi trên nền văn mây hình khánh; phần miệng thân có khớp để đậy nắp hộp vừa khít với thân.

Nắp hộp hình bán cầu, phần tiếp giáp với thân tạo 11 cánh chính là phần đầu của cánh sen, khớp với phần thân cánh sen ở phía dưới thân tạo thành lớp cánh lớn ngoài cùng; giữa nắp là đài sen được bao bọc bởi lớp cánh lớn.

Đài sen có bốn lớp xếp thành vòng tròn đồng tâm, trong đó, lớp ngoài cùng là lớn nhất với 11 cánh nằm đan cài với cánh lớn; các cánh to, mập, được tạo tác với đường nét rất tinh xảo và giàu tính hiện thực.

Lớp cánh thứ hai nhỏ hơn với 33 cánh, giữa lớp cánh thứ hai và lớp cánh thứ nhất có một vòng hạt cườm và hai đường chỉ nổi, các cánh ở lớp này có kích thước nhỏ hơn nhiều so với lớp cánh thứ nhất nhưng được thể hiện rất tinh xảo và mang tính tả thực.

Lớp thứ ba có 28 cánh, lớp thứ tư là lớp trong cùng có 15 cánh, các cánh ở lớp thứ ba và lớp thứ tư có kích thước nhỏ nhưng đường nét tinh xảo.

Chính giữa tâm nắp hộp là gương sen được tạo lõm xuống càng làm tăng khối hình cho các lớp sen bao quanh, đồng thời nhìn tổng thể chiếc hộp từ trên xuống giống như một đóa sen mãn khai với nhiều lớp cánh đang khoe sắc và tỏa hương.

Về kỹ thuật chế tác, một số ý kiến nhận định hộp đúc tạo dáng bằng khuôn, hoa văn được khắc. Tuy nhiên, các dấu vết kỹ thuật, đặc biệt độ mỏng của vật liệu cho thấy, hộp được gò trên khuôn tạo dáng, phần đế tạo rời sau đó hàn liền với thân; hoa văn khắc sau khi dáng hộp đã định hình.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử là một di vật quan trọng liên quan đến hoàng gia hoặc nghi lễ tôn giáo tôn nghiêm. Và đây là bát, cốc át già, một trong sáu pháp khí quan trọng được sử dụng trong nghi lễ Phật giáo Mật tông và rất có thể di vật này có liên quan đến di tích Ngọc Vân hoặc di tích Mộc Cảo.

Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử được phát hiện tại An Sinh là di vật bằng vàng thời Trần còn tương đối nguyên vẹn duy nhất được biết đến. Và đây cũng là một trong những di vật bằng vàng hiếm hoi phản ánh những giá trị văn hóa tiêu biểu, đặc sắc của nền văn minh Đại Việt. Đồng thời càng khẳng định giá trị đặc biệt của Khu di tích nhà Trần - nơi lưu giữ hệ thống di tích gắn liền với lịch sử vương triều Trần và Thiền phái Trúc Lâm. Trên vùng đất này hiện còn nhiều di tích tiêu biểu như Am - Chùa Ngọa Vân, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành và hóa Phật; chùa Quỳnh Lâm - trung tâm đào tạo tăng tài của Thiền phái Trúc Lâm; đền An Sinh, Thái Miếu nhà Trần cùng hệ thống lăng tẩm các vua Trần.

Đặc biệt, khu vực phát hiện Hộp vàng Ngọa Vân cũng nằm không xa di tích am Mộc Cảo - nơi Thuận Thánh Bảo Từ Hoàng Thái hậu tu hành trong những năm cuối đời để trông nom lăng tẩm vua Trần Anh Tông. Điều đó cho thấy vùng đất Đông Triều xưa không chỉ là trung tâm tâm linh, tín ngưỡng quan trọng của vương triều Trần mà còn ẩn chứa nhiều giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc./.

Lê Thị Trang