Những người thầm lặng giữ màu xanh cho non thiêng Yên Tử

Trên non thiêng Yên Tử có một lực lượng chuyên trách, đặc biệt đã gắn bó suốt ba thập kỷ để bảo vệ “lá phổi xanh” thiên nhiên. Đó chính là Đội chuyên trách bảo vệ rừng Yên Tử, những "người lính" rừng kiên cường, bám từng ngọn cỏ, nhành cây, vượt muôn vàn gian khổ để gìn giữ Khu rừng Quốc gia nơi đây.

Hành trình gian nan

Ở vào thời điểm trước khi có lực lượng chuyên trách, rừng vẫn có nguy cơ bị xâm hại nghiêm trọng, bị khai thác, lấn chiếm mạnh. Mọi nỗ lực của các cấp, các ngành, của tỉnh và thị xã Uông Bí khi ấy chưa thể đáp ứng yêu cầu quản lý. Vấn đề cấp thiết là phải có một cơ quan chuyên trách gắn bó trực tiếp với Yên Tử. Ngày 28/9/1992, Ban Quản lý Di tích lịch sử và danh thắng Yên Tử được thành lập. Dù đã trải qua nhiều lần chia tách, sáp nhập và trực thuộc các cơ quan chủ quản khác nhau nhưng Đội chuyên trách bảo vệ rừng Yên Tử vẫn luôn được duy trì hiệu quả.

Bốn năm sau, UBND tỉnh quyết định Phê duyệt Dự án Rừng đặc dụng Yên Tử, chủ trương thành lập Ban Quản lý rừng đặc dụng Yên Tử trên cơ sở Ban Quản lý di tích thắng cảnh hiện có với sự tham gia của UBND xã Thượng Yên Công và lực lượng kiểm lâm thị xã. Cuối tháng 4 năm 1996, UBND thị xã Uông Bí quyết định thành lập Ban Quản lý Rừng đặc dụng Yên Tử. Bộ phận Thường trực Dự án Rừng đặc dụng Yên Tử và Đội Bảo vệ rừng ra đời trực thuộc Ban.

Đội Bảo vệ Rừng đặc dụng Yên Tử thuộc Ban Quản lý Rừng đặc dụng Yên Tử ra đời với Đội trưởng Lê Quang, Đội phó Trần Đức Thước và các đội viên đầu tiên như: Lưu Tiến Hùng, Nguyễn Xuân Côi, Bùi Bá Bẩy, Nguyễn Viết Hòa, Doãn Minh Quang, Vũ Quang Mạnh, Cù Ngọc Tân, Nguyễn Quốc Khánh, Nguyễn Mạnh Hải, Vũ Ngọc Hương, Phạm Văn Nho... Nhiều người vừa làm cán bộ vừa kiêm lái xe, vừa trực tiếp tuần rừng. 

Trong giai đoạn 5 năm từ 1996-2011, Đội còn phải đối mặt với nạn khai thác gỗ, hoa lan, cây cảnh, măng trúc; hay như tình trạng người dân phát nương làm rẫy lấn chiếm đất rừng; xây chuồng trại, quán bán hàng... Đội bảo vệ rừng đã tổ chức tuần tra, kiểm tra đột xuất, thu hồi lều bạt, dụng cụ đào đất, lấp 6 cửa lò than trái phép tại Khe Cam (núi Bạch Hổ). Đội đề xuất đóng 3 cửa hầm lò của Mỏ Than Thùng Yên Tử xâm hại vùng lõi di tích vào quý 4/1998, phối hợp lấp đất hoặc nổ mìn đánh sập các cửa lò than thổ phỉ ở Đèo Gió, Khe Cam để bảo vệ rừng.

Công tác trồng rừng, khoanh nuôi cũng được đẩy mạnh trong giai đoạn đó. Đội đã trồng mới 225,8ha phủ xanh đất trống đồi núi trọc tại sườn Thanh Long, Bạch Hổ, hai bên đường từ Chùa Lân vào dốc Hạ Kiệu, khoanh nuôi chăm sóc 429,8 ha rừng trồng và tái sinh; tạo 10.000m² đường băng cản lửa. Công tác tuyên truyền nâng cao ý thức của người dân vẫn là giải pháp bền vững. Giai đoạn đó, Đội họp dân tuyên truyền, vận động ký cam kết bảo vệ rừng, hạn chế cháy rừng vốn là vấn đề thường xuyên và nan giải trước đây. Đội xây dựng 3 Trạm Bảo vệ rừng và huấn luyện nghiệp vụ thường xuyên cho cán bộ viên chức trong đội. 

Tháng 9 năm 2007, Ban Quản lý Rừng đặc dụng Yên Tử đổi tên thành Trung tâm Quản lý Di tích - Danh thắng Yên Tử, trực thuộc Ban Quản lý Các di tích trọng điểm Quảng Ninh. Trung tâm vẫn duy trì Đội Bảo vệ Rừng đặc dụng. Sau hơn một năm trực thuộc Ban Quản lý các di tích trọng điểm, tháng 2 năm 2009, Trung tâm chuyển về trực thuộc UBND TX Uông Bí.

Anh Đào Hữu Hậu, Đội trưởng Đội chuyên trách bảo vệ rừng (sinh năm 1979), có hơn 26 năm gắn bó với công việc giữ màu xanh cho những cánh rừng. Anh Hậu nhớ lại: “Những năm đầu, công việc bảo vệ rừng thậm chí còn nguy hiểm tính mạng. Chúng tôi ngày đêm bám rừng, đối mặt lâm tặc, than thổ phỉ, thậm chí bị dọa nổ lựu đạn năm 2007 tại Trạm số 3. Có những chuyến tuần tra 2-5 ngày, mang theo ba lô gọn nhẹ, không có nước sôi, cả đội phải ăn mì tôm sống khi mưa bão. Có người từng bị rắn độc cắn, may mắn thoát chết".

Đến năm 2011, khi Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập Rừng Quốc gia Yên Tử (2.783 ha), Ban Quản lý Rừng quốc gia Yên Tử được củng cố. Dấu mốc quan trọng của những người làm công tác bảo tồn di sản Yên Tử là vào ngày 17/9/2012, UBND tỉnh thành lập Ban Quản lý Di tích và Rừng Quốc gia Yên Tử trên cơ sở hợp nhất Trung tâm Quản lý Di tích - Danh thắng Yên Tử và Ban Quản lý Rừng đặc dụng Yên Tử. Đội chuyên trách bảo vệ rừng tiếp tục được duy trì. Đến năm 2025, Đội trực thuộc Trung tâm Bảo tồn Di sản Yên Tử của Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử.

Bảo vệ rừng như bảo vệ tài sản của chính mình

Đội hiện có 23 thành viên gồm 1 đội trưởng, 2 phó đội trưởng và 20 đội viên. Gắn bó lâu nhất với Đội có anh Đào Hữu Hậu làm từ năm 2000 và anh Vũ Quang Mạnh làm từ năm 1996. Toàn đội chia quân số ra làm 4 trạm quản lý ở 4 cửa rừng. Mỗi trạm lại tổ chức canh trực, tuần rừng và sinh hoạt tại chỗ. Mỗi ca tuần rừng có khoảng 3 thành viên đi trong 3 ngày rồi được nghỉ một ngày luân phiên nhau. Bởi thế, ngày công của những viên chức tuần rừng không phải tính bằng 8 tiếng hành chính mà tính bằng một ngày đêm. Tính ra mỗi tháng họ làm khoảng 18 công. Nếu nhân với số giờ làm việc thì phải hơn 100 giờ. Tuy nhiên, những cán bộ tuần rừng lại là viên chức của đơn vị sự nghiệp và không được coi là kiểm lâm, không có bất kỳ chế độ đặc thù nào khác nên đời sống tương đối khó khăn.  

Vào mỗi mùa lễ hội hay mùa hanh khô, người cán bộ chuyên trách bảo vệ rừng làm việc không có ngày nghỉ. Họ phải canh trực 100% quân số rải đều ra khắp các điểm di tích. Công việc vất vả nhất vẫn là vận chuyển các thiết bị chữa cháy lên các điểm trên cao. Nhiều chỗ đường đi gập ghềnh, hiểm trở. Vắt rừng, muỗi như trấu. Đàn ông đã vậy, phụ nữ làm nghề này còn vất vả hơn nhiều. Hiện nay, Đội có 3 cán bộ nữ, các chị đều có con ở vào "tuổi ăn tuổi lớn". Chị Nguyễn Thanh Hoa, cán bộ Trạm Bảo vệ rừng số 1 hiện có 2 con nhỏ, 1 cháu học lớp 11, cháu còn lại học lớp 6. Vì công việc đặc thù, chị phải cố gắng thu xếp nhà cửa gia đình, việc học hành của các con mỗi khi bước vào ca trực của mình.

Hiện nay, Đội được trang bị chuyên nghiệp hóa với 4 trạm bảo vệ rừng, có đường tuần tra, có hệ thống camera, thiết bị viễn thám, công cụ chữa cháy. Không chỉ ngăn chặn khai thác lâm sản, than trái phép, đội còn tham gia phục hồi đa dạng sinh học, bảo tồn giống mai vàng Yên Tử, nghiên cứu khoa học quốc tế. Nhờ những nỗ lực của cán bộ viên chức trong Đội 30 năm qua, hệ sinh thái của Rừng Quốc gia Yên Tử tiếp tục được bảo vệ với 830 loài thực vật (38 loài đặc hữu quý hiếm như lim xanh, táu mật, lát hoa, la hán tùng, kim giao), 151 loài động vật (voọc mũi hếch, sóc bay...). Rừng là “bảo tàng tự nhiên”, là “lá phổi” thanh lọc khí quyển, lá chắn cho hệ thống di tích. Các cây di sản như: Xích tùng, thông nhựa, mai vàng Yên Tử có tuổi đời từ 300 đến 700 năm, đã được công bố năm 2016.

Tính đến tháng 5/2026, Đội duy trì tuần tra, không để cháy rừng, chặt phá rừng; phối hợp phòng cháy chữa cháy mùa khô, quản lý 2.783 ha rừng đảm bảo an toàn. Trong cao điểm lễ hội, lực lượng mỏng nhưng vẫn đảm bảo an ninh, cứu hộ cho du khách. Đội tham gia rà soát biển bảng, camera AI đếm khách, Quy chế phối hợp với địa phương, phương án quản lý rừng bền vững 2026-2030.

Theo anh Đào Hữu Hậu, mỗi cán bộ, viên chức đều coi rừng là tài sản của mình. Tài sản của mình ở trên rừng thì vất vả đến mấy mình cũng phải bám rừng, giữ rừng mà bảo vệ cho bằng được. Anh Đào Hữu Hậu chia sẻ: “Giữ rừng cũng là giữ không gian di tích. Hai việc không tách rời”. 30 năm qua, Đội góp phần quan trọng giúp Yên Tử trở thành Di sản văn hóa thế giới. Từ việc ngăn chặn “phá rừng, cháy rừng thường xuyên”, đến nay, những cánh rừng đã xanh tươi, bình yên như minh chứng cho tinh thần trách nhiệm của nhiều thế hệ. Đội bảo vệ rừng nói riêng, Trung tâm Bảo tồn Di sản Yên Tử nói chung phối hợp kiểm lâm, chính quyền địa phương tuyên truyền cho nhân dân trồng rừng, khoanh nuôi, ngăn chặn khai thác than trái phép, phục hồi sinh học.

Ông Vũ Xuân Toản, Phó Chủ tịch UBND phường Yên Tử, cho biết: "Phường Yên Tử thường xuyên phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di sản Yên Tử nói chung và Đội chuyên trách bảo vệ rừng nói riêng trong công tác quản lý bảo vệ rừng. Nhờ đó, công tác quản lý bảo vệ rừng trên địa bàn những năm qua đã được đảm bảo tốt, góp phần giữ gìn cảnh quan cho di sản".

Tuy nhiên, hoạt động của Đội cũng đang đối diện với hàng loạt khó khăn vẫn còn đó, như: Địa bàn rộng, lực lượng mỏng, thời tiết khắc nghiệt, cơ sở vật chất hạn chế. Nhưng với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, của tỉnh và Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử, Đội tiếp tục nỗ lực kế thừa, phát triển sự nghiệp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Yên Tử của các thế hệ cha anh lớp trước. Phát huy truyền thống tốt đẹp 30 năm qua, mỗi cán bộ, viên chức chuyên trách bảo vệ rừng quyết tâm phấn đấu hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao, góp phần quan trọng vào sự nghiệp quản lý di sản.

Ông Lê Tiến Dũng, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Yên Tử, cho biết: “Đội không chỉ gác rừng mà còn gìn giữ hồn cốt văn hóa, thiên nhiên cho muôn đời sau, lan tỏa những giá trị của Di sản thế giới. Trong thời gian tới, chúng tôi mong tiếp tục nhận sự quan tâm, ủng hộ thường xuyên hơn nữa để làm tốt công tác bảo vệ, quản lý rừng bền vững, góp phần gìn giữ cảnh quan và lan tỏa giá trị Yên Tử".

Theo Phạm Học (Những người thầm lặng giữ màu xanh cho non thiêng Yên Tử - Báo Quảng Ninh điện tử)