Về Yên Tử chiêm ngưỡng những hiện vật nghìn năm tuổi
Quần thể di tích danh thắng Yên Tử không chỉ là cội nguồn khởi phát và hình thành Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng Phật giáo thuần Việt mà còn là nơi lưu giữ lớp trầm tích văn hóa với chiều sâu gần 1000 năm lịch sử. Những vết tích quan trọng của các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn đã được tìm thấy tại đây qua các đợt nghiên cứu, khai quật khảo cổ học là minh chứng rõ ràng nhất cho sự phát triển đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Việt Nam qua các triều đại phong kiến vẫn còn được lưu giữ tại Yên Tử.
Qua các hiện vật được tìm thấy tại Yên Tử, có thể khẳng định giai đoạn nhà Trần (thế kỷ XIII-XIV) đã để lại dấu ấn đậm nét và rực rỡ nhất tại vùng đất Phật với hệ thống hiện vật bằng đất nung, đá, gốm men vô cùng phong phú đa dạng. Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, hàng trăm năm nằm trong lòng đất nhưng các hiện vật vẫn giữ được màu sắc nguyên bản và những đường nét tinh xảo, minh chứng cho kỹ thuật chế tác đã đạt đến trình độ đỉnh cao thời bấy giờ.
“Kho báu” hiện vật thời Trần tiêu biểu phải kể đến là đầu rồng, lá đề, gạch hoa cúc bằng đất nung hay các cấu kiện trang trí hình rồng, hình cá sấu bằng đá… là những hiện vật được sưu tầm và khai quật trong các đợt khảo cổ tại khu vực chùa Hoa Yên ở độ cao 534m so với mực nước biển.
Nổi bật trong số các hiện vật được phát hiện qua đợt khai quật khảo cổ năm 2002 tại khu vực chùa Hoa Yên là Đầu rồng bằng đất nung. Đây là hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật thời Trần, với các đường nét chạm khắc tinh xảo, hoa văn sinh động, thể hiện trình độ mỹ thuật và kỹ thuật chế tác đạt đến độ hoàn thiện cao. Trong kiến trúc truyền thống, đầu rồng thường được gắn ở đầu kìm hoặc trên bờ nóc các công trình như chùa, đền, đình..., vừa tạo điểm nhấn thẩm mỹ, vừa mang ý nghĩa cầu mong bình an, may mắn và bảo vệ công trình khỏi hỏa hoạn.
Bên cạnh đó, Lá đề bằng đất nung là hiện vật mang đậm dấu ấn nghệ thuật Phật giáo thời Lý - Trần. Hình tượng lá đề được sử dụng phổ biến trong trang trí kiến trúc và điêu khắc Phật giáo, xuất hiện trên bệ tượng Phật, trán bia, gạch, mái ngói, chân tảng, tháp, cánh cửa chùa và cột đá. Những hiện vật này không chỉ phản ánh giá trị nghệ thuật đặc sắc mà còn góp phần làm sáng tỏ diện mạo kiến trúc, tín ngưỡng và đời sống văn hóa Phật giáo tại Yên Tử qua các thời kỳ.
Hiện vật Gạch hoa cúc
Một trong những hiện vật thu hút sự quan tâm của du khách là viên gạch hoa cúc, với hoa văn trang trí rất tinh xảo, đây là loại gạch chuyên dùng để lát nền hoặc ốp tường cho các công trình kiến trúc triều Trần. Hiện vật gạch hoa cúc có hình vuông khổ lớn (40 x 40cm) dày 7cm, nhìn tổng thể mỗi viên gạch này đều như một tác phẩm nghệ thuật. Bề mặt chính được trang trí bằng hệ thống hoa văn hoa cúc nằm trong bố cục hình tròn với hình bông cúc lớn ở giữa, vòng ngoài là các bông cúc nhỏ, trang trí cách điệu ở các cạnh vuông xung quanh. Theo quan niệm của phương Đông, hoa cúc là một biểu tượng tiêu biểu trong tứ quý (bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông) và trong Tứ quân tử (Tùng, Trúc, Cúc, Mai). Ở Việt Nam, hoa cúc là loài hoa được yêu quý, bởi nó tượng trưng cho phẩm chất thanh cao, chịu được khắc nghiệt của thời tiết, có màu rực rỡ và rất lâu tàn. Trong nghệ thuật trang trí thời Trần sử dụng rất nhiều hình ảnh của hoa cúc để trang trí.
Trong các hiện vật của Yên Tử, du khách còn bắt gặp cấu kiện kiến trúc hình chim thần Garuda (là một loài chim thần trong Ấn Độ giáo và ảnh hưởng sang Phật giáo), được biểu hình bằng một con chim săn mồi mang hình người, với ba mắt to tròn, mỏ đại bàng, biểu tượng cho sức mạnh cơ bắp và uy quyền. Các cấu kiện kiến trúc này dùng để trang trí trên các bờ nóc, đầu đao trong các công trình kiến trúc thời Trần, như đình, đền, chùa, tháp… Tại các hố khai quật quanh khu vực chùa Hoa Yên, các nhà khảo cổ cũng tìm thấy số lượng ngói Mũi hài kép, ngói Nóc chất liệu đất nung có niên đại thế kỷ 13-14. Gọi là ngói mũi hài hay ngói cánh sen vì phần đầu của viên ngói được thu gọn lại và uốn cong lên trên, có hoa văn giống như mũi của chiếc hài ngày xưa nên được gọi là ngói mũi hài. Hai loại ngói này dùng để lợp trên mái các công trình kiến trúc cung điện, đền đài thời Trần.
Hiện nay, Trung tâm bảo tồn di sản Yên Tử ( thuộc Ban quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử) đang bảo quản và lưu giữ hơn 800 hiện vật gắn liền với tiến trình lịch sử thăng trầm, sự phát triển rực rỡ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và cuộc đời tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Hệ thống hiện vật vô giá này không chỉ phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản Yên Tử mà còn góp phần đưa Yên Tử trở thành di sản văn hóa sống động, kết nối quá khứ với hiện tại và tương lai.
Nếu có dịp hành hương về Yên Tử, đừng bỏ lỡ điểm tham quan Nhà trưng bày hiện vật tọa lạc tại chân núi Yên Tử (cách chùa Giải Oan hơn 100m), trên tuyến đường bộ hành hương lên núi để được tận mắt chiêm ngưỡng những báu vật gần nghìn năm tuổi này và cảm nhận di sản quý báu mà lịch sử đã để lại nơi non thiêng Yên Tử.
Đồng Nga
