Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt nhà Trần - Điểm đến văn hóa tâm linh đặc sắc trên vùng đất quê gốc nhà Trần.
Giữa vùng đất linh thiêng nơi quê gốc nhà Trần giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt nhà Trần là một quần thể di tích gắn với vương triều Trần, một triều đại đã làm nên hào khí Đông A vang dội trong lịch sử dân tộc. Nơi đây không chỉ lưu giữ những dấu ấn quý giá của một vương triều hưng thịnh mà còn là điểm đến văn hóa tâm linh đặc sắc, đưa du khách trở về với những trang sử hào hùng, cảm nhận vẻ đẹp của kiến trúc, cảnh quan và những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Với lịch sử 800 năm, Khu di tích nhà Trần là nơi lưu giữ hệ thống lăng mộ, đền, miếu, chùa và các công trình tôn giáo tiêu biểu cùng nhiều giá trị di sản văn hóa đặc sắc, phản ánh quá trình hình thành, phát triển của vương triều Trần cũng như sự hưng thịnh của Thiền phái Trúc Lâm. Khu di tích nhà Trần là một quần thể bao gồm 14 cụm, điểm di tích trong đó có 02 di tích đền, miếu (Đền An Sinh, Thái miếu nhà Trần); 07 di tích lăng mộ (Tư Phúc lăng, Đồng Thái lăng, Đồng Mục lăng, Ngải Sơn lăng, Phụ Sơn lăng, Nguyên lăng, Hy lăng); 05 di tích chùa, quán (chùa Quỳnh Lâm, am - chùa Ngọa Vân, chùa Hồ Thiên, chùa Trung Tiết, chùa - quán Ngọc Thanh) trải dài trên địa bàn các phường An Sinh, Bình Khê, Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
Sau khi Trần Cảnh lên ngôi vua lấy hiệu là Thái Tông, năm 1237 đã lấy các vùng đất Yên Sinh (Đông Triều cũ - Quảng Ninh), Yên Phụ (Kinh Môn cũ - Hải Phòng), Yên Dưỡng, Yên Bang (Uông Bí cũ - Quảng Ninh), Yên Hưng (Quảng Yên cũ - Quảng Ninh) cấp cho Trần Liễu làm đất thang mộc, đời đời ở đất ấy để sinh sống và trông coi phần mộ, thờ cúng tổ tiên. Vùng đất thang mộc của Trần Liễu được gọi chung là Yên Sinh (hay An Sinh), nhân dân còn gọi là vùng đất “Ngũ Yên”. An Sinh vương Trần Liễu đã cho xây dựng Phủ đệ, đền miếu thờ cúng tổ tiên, trong đó Thái miếu được xây dựng trong thời kỳ này.
Dưới thời Trần, Đông Triều cũ có nhiều công trình văn hóa đặc sắc, tiêu biểu được xây dựng với quy mô lớn, mang tầm quốc gia như: Thái miếu thờ tổ tiên nhà Trần, đền An Sinh thờ các vị vua Trần, hệ thống lăng miếu nhà Trần, chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên, chùa Ngọa Vân, chùa Trung Tiết, chùa - quán Ngọc Thanh…
Không chỉ nổi bật bởi giá trị lịch sử, Khu di tích nhà Trần còn là nơi lưu giữ nhiều dấu ấn quan trọng của Phật giáo Trúc Lâm - dòng Thiền mang đậm bản sắc Việt do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Những di tích như Am - Chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên... không chỉ là những công trình kiến trúc tâm linh đặc sắc mà còn là nơi lưu giữ những giá trị tư tưởng, văn hóa và triết lý sống của người Việt. Đặc biệt, am - chùa Ngọa Vân được xem là thánh địa của Phật giáo Trúc Lâm, nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông tu hành và hóa Phật, trở thành điểm hành hương linh thiêng của tăng ni, phật tử và đông đảo du khách trong và ngoài nước.
Khu di tích nhà Trần còn lưu giữ nhiều giá trị khảo cổ học đặc sắc. Những dấu tích kiến trúc cùng hàng nghìn hiện vật được phát hiện qua các đợt khai quật đã góp phần làm sáng tỏ diện mạo của Khu di tích. Nổi bật trong số đó là 02 hiện vật được công nhận Bảo vật Quốc gia bao gồm Thống gốm hoa nâu An Sinh - minh chứng cho trình độ chế tác gốm đỉnh cao của Đại Việt thế kỷ XIII và Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử - hiện vật độc bản, quan trọng được sử dụng trong nghi lễ Phật giáo, phản ánh những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, Phật giáo Trúc Lâm cùng 03 vị Tổ là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang.
Bên cạnh những giá trị nổi bật về lịch sử, khảo cổ và kiến trúc, Khu di tích nhà Trần còn là điểm đến văn hóa tâm linh hấp dẫn, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách. Hàng năm các lễ hội như: Lễ hội Xuân Ngọa Vân, Lễ hội Thái miếu nhà Trần, Lễ hội chùa Quỳnh Lâm, Lễ hội truyền thống đền An Sinh,... được tổ chức trang trọng là dịp để Nhân dân và du khách về dâng hương, chiêm bái, tìm hiểu lịch sử và cảm nhận những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất địa linh nhân kiệt.
Ngày nay, cùng với việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, Khu di tích nhà Trần đang từng bước trở thành điểm đến tiêu biểu trên bản đồ du lịch văn hóa của tỉnh Quảng Ninh. Nơi đây không chỉ góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa của vương triều Trần mà còn là nơi để du khách hiểu hơn về truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam. Mỗi chuyến hành hương, mỗi bước chân đều là hành trình trở về với cội nguồn, lắng nghe âm vang của hào khí Đông A và cảm nhận những giá trị trường tồn mà cha ông đã để lại cho hôm nay và mai sau.
Lê Trang (Phòng BTDS Yên Tử)
