Linh thiêng vườn tháp Huệ Quang Yên Tử

Vườn tháp Huệ Quang nằm ngay phía trước chùa Hoa Yên - ngôi chùa Cả trong hệ thống chùa của Yên Tử. Đây là vườn tháp trung tâm, có số lượng tháp nhiều nhất trong toàn bộ khu di tích này. Chiêm ngưỡng hệ thống tháp đa dạng và phong phú tại đây, du khách sẽ hình dung được phần nào về những thế hệ thiền sư phái Trúc Lâm đã đến đây tu hành và đi vào cõi vĩnh hằng.  

Tháp Huệ Quang (tháp Tổ) là ngôi tháp nằm ở vị trí trung tâm trong vườn tháp, được vua Trần Anh Tông cho xây dựng vào năm 1309, sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn (năm 1308), là một trong những nơi an trí xá lỵ của Ngài. Trải qua mưa nắng thời gian, ngôi tháp được xây dựng dưới thời Trần bị sập đổ. Ngôi tháp hiện nay được dựng lại vào thời Lê Trung hưng trên nền tháp cũ, cao 6 tầng, được ghép bằng đá xanh. Khi dựng lại tháp, người ta đã sử dụng một số cấu kiện tháp của thời trước, thấy rõ nhất là những cấu kiện góc mái, bệ sen và đế tháp với trang trí hoa sen dây, tàu mái trang trí hình rồng thời Trần.

Bên trong tháp Tổ an vị tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông, cũng là một điển hình mẫu mực trong nghệ thuật điêu khắc tượng Phật Đại Việt thế kỷ XVII, đã được công nhận là Bảo vật quốc gia từ cuối năm 2020. Tượng bằng đá trắng, được tạc theo thế liên hoa tọa (ngồi hình hoa sen), có đầu trọc, mặt cân đối, mũi to, tai dài, cổ cao ba ngấn, tuy vẫn dựa theo mô tuýp tượng Phật thờ trong chùa song nghệ nhân đã chú ý khái quát những nét chân dung thực của Phật hoàng theo sử sách chép lại.

Tháp Tổ nhìn chung có trang trí khá đơn giản, phía trước tháp dựng một cây hương đá. Xung quanh tháp được bao bọc bằng hệ thống tường bao xây bằng gạch, lợp ngói mũi hài thời Trần. Đây là ngôi tháp duy nhất trong vườn tháp có tường bao tạo thành một khuôn viên tương đối tách biệt. Xung quanh tháp Tổ xưa có gần một trăm ngôi tháp, ngày nay còn lại khoảng 2/3 số tháp. Trong đó có 40 tháp mới được trùng tu năm 2002 bằng xi măng phía sau tháp Huệ Quang, 13 tháp gạch nằm rải rác trên sân vườn tháp, hơn chục ngôi tháp đá, có một số ngôi tháp đã bị đổ chỉ còn lại dấu tích.

Vườn tháp của chùa Hoa Yên còn được tính từ Hòn Ngọc, là một gò đất khá rộng, bằng phẳng gần dốc Voi Quỳ, cách tháp Tổ khoảng 300m. Tương truyền, khi hoàng đế Trần Anh Tông lên vấn an vua cha Trần Nhân Tông hằng năm, Ngài thường cho dừng lại ở đây và tiếp tục đi bộ lên chùa trên. Nơi đây có cụm tháp gồm 4 ngọn tháp đá và gạch của những nhà sư tu hành ở đây từ cuối thời Lê cho đến đầu thời Nguyễn và 5 ngôi mộ không rõ tên. Cùng với đó, phía sau chùa Hoa Yên cũng có 7 ngôi tháp còn nguyên vẹn và 3 phế tích tháp mang phong cách nghệ thuật thời Lê, Nguyễn.

Các tháp mộ này không chỉ có sự khác biệt về chất liệu mà độ to, nhỏ cũng khác nhau, thể hiện vị trí, chức sắc của các nhà sư tu hành nơi đây. Qua các tài liệu cho thấy có những tháp còn lưu rõ tên, năm sinh, mất, cũng như sơ lược về sự nghiệp tu hành của các thiền sư đạo cao đức trọng tu hành tại trung tâm Phật giáo này và được dựng tháp mộ tại đây, ngược lại nhiều tháp không còn thông tin cụ thể. Theo đánh giá về kiến trúc thì tháp trong vườn tháp Huệ Quang được xây dựng vào thời Trần, Lê, Nguyễn; nhiều nhất là tháp mộ các thiền sư được xây dựng vào thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII, XVIII) là giai đoạn phục hưng mạnh mẽ của Thiền phái Trúc Lâm.

Xung quanh vườn tháp trồng nhiều cây cổ như đại và tùng có độ tuổi hàng trăm năm và gần đây trồng bổ sung thêm hàng trăm cây xích tùng nhỏ, cây mai vàng Yên Tử. Những cây tùng quanh năm phủ bóng xanh mát xuống di tích; những cây đại cổ vươn cao, xanh mướt cành lá, nở hoa thơm ngát vào mùa hè thu, vào mùa đông xuân lại trút lá chỉ còn trơ cành tựa hàng vạn sừng hươu trắng xóa càng tăng thêm vẻ thâm nghiêm, cổ kính cho khu vườn tháp.

Vườn tháp chùa Hoa Yên là một cảnh quan hiếm có, trải dài từ khu Hòn Ngọc lên vườn tháp Tổ rồi chạy men theo sườn núi lên sát chùa Hoa Yên và kéo dài qua phía sau chùa. Tuyến hành hương qua khu vườn tháp cũng là tuyến hành hương chính của Yên Tử.

Qua cổng phía sau tháp Tổ chính là lối dẫn lên chùa Hoa Yên - ngôi chùa Cả trong hệ thống chùa của di sản này, với con đường lát 180 viên gạch vuông in hình hoa cúc thời Trần và 2 hàng tháp mộ đều tăm tắp nằm hai bên, tượng trưng con đường giác đạo, với ý nghĩa tôn kính anh linh Phật hoàng Trần Nhân Tông thượng đường giảng kinh truyền giáo ở chùa Vân Yên như lúc sinh thời.

2 hồ nước nằm hai bên tương truyền là 2 mắt rồng, xưa kia nhà chùa thường trồng hoa sen hoặc hoa súng, đến mùa hoa nở mang dâng lên lễ Phật. Nay ven hồ được trồng thêm những cây xích tùng nhỏ xanh biếc, những cây mai vàng Yên Tử nở hoa rực rỡ vào mùa hội xuân khiến khung cảnh càng thêm đặc sắc, chào đón bước chân du khách bốn phương về với danh sơn Yên Tử.

Theo Ngọc Mai, báo Quảng Ninh điện tử