Số hoá di sản: Phát huy lợi thế

     Đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, Quảng Ninh đưa nhiều giải pháp công nghệ vào bảo tồn và khai thác các di sản thế giới. Cách làm này không chỉ góp phần gìn giữ giá trị cảnh quan hay văn hóa truyền thống mà còn tạo ra những trải nghiệm tham quan sinh động, hấp dẫn và cả sự tiện lợi cho du khách.

Định hình chiến lược số hóa di sản

     Quảng Ninh là vùng đất hội tụ nhiều giá trị đặc sắc về thiên nhiên và văn hóa lịch sử. Tỉnh đang nổi lên như một điển hình trong việc ứng dụng công nghệ số vào quản lý và phát huy di sản. Trong Danh mục di tích lịch sử – văn hóa và danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh có 609 di tích/cụm di tích, trong đó có 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 102 di tích di tích cấp tỉnh. Đồng thời, Quảng Ninh cũng sở hữu 362 di sản văn hoá phi vật thể. 

     Đặc biệt, Quảng Ninh đồng sở hữu 2 di sản thế giới, trong đó, Quần thể Di sản văn hoá thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trên địa bàn tỉnh nhà có 5 cụm, điểm di tích là Thái Miếu, chùa Lân, cụm di tích chùa Hoa Yên, am - chùa Ngoạ Vân và bãi cọc Yên Giang. Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long- Quần đảo Cát Bà hiện có 1.133 hòn đảo đá vôi muôn hình, muôn vẻ, trong đó có 775 đảo đá vôi thuộc Vịnh Hạ Long. Đó là chưa kể, về văn hoá phi vật thể, Quảng Ninh còn sở hữu di sản hát then của người Tày nằm trong di sản Thực hành Then các dân tộc Tày, Nùng, Thái được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. 

     Một trong những thách thức lớn trong quản lý di sản là làm thế nào để bảo tồn nguyên trạng nhưng vẫn khai thác hiệu quả phục vụ phát triển kinh tế. Số hóa đã trở thành lời giải cho bài toán này. Những năm gần đây, Quảng Ninh xác định chuyển đổi số là trụ cột quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, trong đó lĩnh vực văn hóa và du lịch được ưu tiên triển khai sớm. Tỉnh đã từng bước xây dựng hệ sinh thái số trong quản lý di sản, với trọng tâm là hai khu di sản tiêu biểu: Vịnh Hạ Long và Quần thể danh thắng Yên Tử. Tính đến hết năm 2025, Quảng Ninh đã hoàn thành số hóa toàn diện 17 di sản văn hóa vật thể và 7 di sản văn hóa phi vật thể. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành cơ sở dữ liệu số về di sản, phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và quảng bá.

     Tại Yên Tử, việc số hóa tư liệu, hiện vật và không gian di tích đang được triển khai đồng bộ. Các mô hình 3D và công nghệ thực tế ảo VR360 cho phép tái hiện toàn bộ không gian di sản với độ chính xác cao, giúp lưu giữ lâu dài và phục vụ nghiên cứu, giáo dục. Du khách đến Yên Tử hiện nay có thể trải nghiệm các nội dung số thông qua mã QR được đặt tại từng điểm di tích. Chỉ với một thiết bị thông minh, họ có thể truy cập thông tin đa ngôn ngữ, bao gồm hình ảnh, video, thuyết minh âm thanh và các tư liệu lịch sử. Điều này không chỉ nâng cao trải nghiệm mà còn giảm áp lực cho đội ngũ hướng dẫn viên truyền thống.

     Trước đó, Ban Quản lý di tích và rừng quốc gia Yên Tử (nay là Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long- Yên Tử) cũng đã xây dựng website tuyên truyền, quảng bá với nhiều thông tin tra cứu phong phú và cần thiết cho du khách, phục vụ các nhà khoa học, sinh viên, học sinh tìm hiểu, học tập và nghiên cứu; triển khai Đề án "Ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý và quảng bá khu di tích Yên Tử".

     Năm 2023, thực hiện quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt chương trình nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu và công bố tác phẩm VHNT Việt Nam trên nền tảng cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Quỹ Hỗ trợ sáng tạo VHNT Việt Nam đã thực hiện số hóa 3D không gian, kiến trúc nghệ thuật, các di tích, các Bảo vật quốc gia tại Quảng Ninh. Trong đó, tại Quảng Ninh đề án tập trung vào số hóa 3D quần thể Yên Tử, Khu di tích chiến thắng Bạch Đằng gồm: Quần thể bãi cọc, đình, đền, miếu dàn trải bên tả ngạn sông Bạch Đằng, không gian Khu di tích quốc gia đặc biệt nhà Trần và không gian Vịnh Hạ Long.

     Việc số hóa di sản giúp du khách chỉ với vài thao tác trên điện thoại đã có thể tiếp cận hình ảnh 3D và khám phá kho báu hơn 25.000 hiện vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Quảng Ninh, trong đó có hàng nghìn hiện vật liên quan đến Vịnh Hạ Long, Bái Tử Long, Yên Tử, Bạch Đằng hay khu di tích nhà Trần tại Đông Triều. Đặc biệt, các bảo vật Quốc gia đều được số hóa, trong đó một số bảo vật liên quan đến nền văn hóa Hạ Long hay liên quan đến lịch sử văn hóa nhà Trần như: Bình gốm Đầu Rằm, hộp vàng Ngọa Vân, thống đồng thời Trần, bình gốm hoa nâu Kinnari, bình gốm hoa sen, thạp gốm hoa nâu, thống gốm hoa nâu An Sinh, thạp gốm hoa nâu thời Trần. Du khách còn có thể trải nghiệm hình ảnh bảo vật Quốc gia tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông trực tiếp được truyền về từ vườn tháp Huệ Quang mà không cần lên Yên Tử, chỉ cần có mặt tại Bảo tàng Quảng Ninh.

     Nhìn về phía trước, Quảng Ninh đặt mục tiêu tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý di sản giai đoạn 2026–2030, trọng tâm là hoàn thiện cơ sở dữ liệu số về di sản, xây dựng hệ thống điều hành thông minh tích hợp đa lĩnh vực và mở rộng ứng dụng công nghệ mới. Việc hình thành “bản đồ số di sản” với đầy đủ thông tin về địa chất, sinh học, lịch sử và văn hóa sẽ là công cụ quan trọng phục vụ quản lý và quảng bá các di sản thế giới; đồng thời, hướng tới kết nối dữ liệu với các nền tảng quốc gia và quốc tế, nâng cao vị thế của di sản Quảng Ninh trên bản đồ thế giới.

Quản trị dựa trên dữ liệu

     Trong bối cảnh chuyển đổi số trở thành xu thế tất yếu trên toàn cầu, việc số hóa các di sản văn hóa thế giới không chỉ góp phần bảo tồn giá trị nguyên gốc mà còn mở ra hướng tiếp cận mới, hiện đại và hiệu quả hơn trong khai thác du lịch nhằm nâng cao năng lực quản trị, gia tăng trải nghiệm du khách và hướng tới phát triển bền vững. Về lâu về dài, số hóa không chỉ là công cụ quản lý mà còn trở thành nền tảng để phát triển các sản phẩm kinh tế số dựa trên di sản. Theo TS Ngô Hải Ninh, giảng viên Khoa Du lịch, Trường Đại học Hạ Long, Quảng Ninh là địa phương có lợi thế nổi trội về di sản, du lịch và dịch vụ sáng tạo, việc chuẩn bị nguồn nhân lực am hiểu công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số sẽ phục vụ chuyển dịch mô hình tăng trưởng, góp phần phát huy giá trị tài nguyên văn hoá và thúc đẩy phát triển bền vững. Trong phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa, công nghệ số mang lại những giá trị trải nghiệm về sản phẩm đặc sắc, giúp tối ưu hóa các dịch vụ và tương tác với khách hàng.

     Không dừng lại ở việc lưu trữ thông tin, tỉnh còn hướng tới xây dựng các mô hình quản lý thông minh, tích hợp dữ liệu đa ngành. Việc kết nối giữa dữ liệu di sản với hệ thống du lịch, môi trường và hạ tầng giao thông giúp tạo ra một bức tranh tổng thể, hỗ trợ ra quyết định chính xác và kịp thời. Một trong những điểm nhấn nổi bật trong quá trình số hóa di sản tại Quảng Ninh là việc ứng dụng mạnh mẽ các công nghệ hiện đại như: Trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo (VR360), hệ thống camera AI và công nghệ nhận diện khuôn mặt (FaceID), từng bước ứng dụng Big Data để phân tích thị hiếu du lịch, từ đó thiết kế các sản phẩm văn hóa du lịch mang tính cá nhân hóa cao. Việc cá nhân hóa không chỉ giúp nâng cao sự hài lòng của du khách mà còn kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng chi tiêu, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương.

     Xây dựng cơ sở dữ liệu số, mã QR cung cấp thông tin, vé điện tử, hệ thống giám sát thông minh… là những bước phát triển công nghệ đang từng bước giúp nâng cao hiệu quả quản lý, khắc phục những tồn tại của phương thức truyền thống. Hệ thống này cho phép xác thực danh tính người tham quan, hỗ trợ thanh toán trực tuyến và đặt chỗ trước nhiều ngày. Đặc biệt, từ cuối năm 2025, việc thu thập và số hóa thông tin định danh như căn cước công dân hoặc hộ chiếu ngay từ khâu bán vé giúp cơ quan quản lý nắm rõ lượng khách, quốc tịch và thời điểm tham quan. Thông qua dữ liệu này, các đơn vị quản lý có thể phân tích dòng khách, dự báo xu hướng du lịch. Đây là bước tiến quan trọng trong việc chuyển từ quản lý thủ công sang quản trị dựa trên dữ liệu.

     Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử cũng đang phối hợp với Tập đoàn FPT nghiên cứu xây dựng hệ thống kiểm soát vé tham quan Vịnh Hạ Long; đồng thời làm việc với VNPT và Viettel Quảng Ninh để khảo sát phương án lắp đặt các trạm phát sóng di động tại một số khu vực trên Vịnh, nhằm tăng cường hạ tầng viễn thông phục vụ công tác quản lý, điều hành và cứu nạn, cứu hộ.

     Trong bối cảnh Vịnh Hạ Long cũng như Yên Tử đón hàng triệu lượt khách mỗi năm và năm sau đều gia tăng so với năm trước thì áp lực lên hệ sinh thái di sản ngày càng lớn. Do đó, hệ thống giám sát thông minh cũng giúp cơ quan quản lý theo dõi tốt hơn hoạt động của tàu du lịch và du khách, điều tiết dòng khách, chống ùn tắc tại các điểm tham quan trọng yếu như: Hạ Long, Yên Tử và nâng cao an toàn du lịch, theo dõi chất lượng môi trường nước, lượng rác thải, kịp thời phát hiện và xử lý các vấn đề phát sinh.

     PGS.TS Vũ Văn Viện, Trưởng Khoa Du lịch, Trường Đại học Hạ Long, cho rằng: "Chuyển đổi số ở những di sản thế giới sẽ kiểm soát được khả năng chịu tải của di sản. Từ đó, góp phần quản lý, bảo tồn di sản cũng như công tác truyền thông, định vị thương hiệu điểm đến của những di sản thế giới".

     Số hóa dữ liệu và ứng dụng các hệ thống quản lý thông minh cũng góp phần hỗ trợ công tác bảo vệ di sản trước những tác động của thời gian và môi trường. Việc quyết liệt thực hiện chuyển đổi số không chỉ cụ thể hóa chỉ đạo của tỉnh và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mà còn khẳng định vị thế của các di sản thế giới trong việc bảo tồn gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Trong bối cảnh cạnh tranh du lịch ngày càng gay gắt, việc đi đầu trong ứng dụng công nghệ sẽ giúp những giá trị di sản vốn là tài sản vô giá của nhân loại đang được gìn giữ và lan tỏa mạnh mẽ hơn trong kỷ nguyên số.

Phạm Học