Ngọa Vân - Chốn Thánh địa linh thiêng của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử
Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử được xem là dòng thiền mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam, gắn liền với tên tuổi của Phật hoàng Trần Nhân Tông - vị vua anh minh của vương triều Trần, người đã cùng quân dân Đại Việt lãnh đạo các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông thắng lợi, bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc. Sau khi hoàn thành trọng trách đối với đất nước, năm 1293, Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con là vua Trần Anh Tông, lui về làm Thái thượng hoàng và sau đó xuất gia tu hành, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - dòng thiền đầu tiên do người Việt sáng lập.
Thiền phái Trúc Lâm ra đời trên cơ sở kế thừa tinh hoa của các dòng thiền trước đó, đồng thời kết hợp hài hòa giữa đạo và đời, giữa việc tu dưỡng tâm tính với tinh thần nhập thế, phụng sự đất nước và Nhân dân. Tư tưởng của Thiền phái Trúc Lâm không chỉ góp phần tạo nên sự hưng thịnh của Phật giáo thời Trần mà còn để lại những giá trị sâu sắc trong đời sống văn hóa, tinh thần của dân tộc Việt Nam cho đến ngày nay.
Trong hành trình tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông, Ngọa Vân giữ một vị trí đặc biệt thiêng liêng. Tọa lạc trên núi Bảo Đài thuộc dãy Yên Tử, Am - Chùa Ngọa Vân là nơi Phật hoàng tu hành những năm cuối đời và hóa Phật vào năm 1308. Chính vì vậy, Ngọa Vân được xem là “Thánh địa của Phật giáo Trúc Lâm”, là nơi kết thúc hành trình từ một bậc minh quân trở thành vị Tổ thứ nhất của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Trải qua hơn bảy thế kỷ cùng những thăng trầm của lịch sử, Ngọa Vân vẫn lưu giữ nhiều giá trị quý báu về lịch sử, văn hóa, kiến trúc và khảo cổ học. Những dấu tích chùa, am, tháp cổ cùng hệ thống di vật được phát hiện qua các đợt khai quật khảo cổ đã góp phần làm sáng tỏ vai trò của Ngọa Vân trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Nơi đây từng là trung tâm quan trọng của Thiền phái Trúc Lâm, có mối liên hệ mật thiết với các di tích nổi tiếng khác như chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên và hệ thống lăng tẩm các vua Trần trên vùng đất An Sinh.
Ngày nay, Am - Chùa Ngọa Vân là một trong những điểm di tích tiêu biểu thuộc Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt nhà Trần và được công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025. Không chỉ là điểm đến tâm linh thu hút đông đảo tăng ni, Phật tử và du khách thập phương, Ngọa Vân còn là nơi để mỗi người tìm về cội nguồn lịch sử, cảm nhận sâu sắc hơn những giá trị văn hóa, tư tưởng mà Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm đã để lại cho dân tộc.
Hành trình đến với Ngọa Vân không chỉ là hành trình chiêm bái chốn thiêng của Phật giáo Việt Nam mà còn là dịp để khám phá một phần lịch sử hào hùng của dân tộc, nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh đặc sắc còn được lưu giữ đến hôm nay. Đây chính là niềm tự hào của vùng đất Quảng Ninh và là một trong những điểm sáng trong hành trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa thời Trần./.
Lê Trang (TTBTDS Yên Tử)
