Chùa Hồ Thiên - Nơi lưu giữ dấu ấn Phật giáo Trúc Lâm và giá trị di sản thời Trần

Ẩn mình giữa núi rừng Phật Sơn thuộc dãy Yên Tử, chùa Hồ Thiên (tên chữ Trù Phong Tự) từ lâu đã được biết đến là một trong những ngôi cổ tự linh thiêng gắn với sự hưng thịnh của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần. Trải qua gần bảy thế kỷ, ngôi chùa vẫn lặng lẽ lưu giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa và tâm linh, trở thành điểm đến ý nghĩa trên hành trình khám phá miền di sản Quảng Ninh.

Theo sử liệu, chùa Hồ Thiên được Đệ nhị Tổ Pháp Loa cho xây dựng vào năm 1327. Đây là nơi các vị cao tăng tiếp tục tu học sau khi hoàn thành quá trình đào tạo tại Quỳnh Lâm viện - trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt thời bấy giờ. Cùng với Am - Chùa Ngọa Vân, chùa Quỳnh Lâm và hệ thống di tích nhà Trần, chùa Hồ Thiên góp phần tạo nên không gian văn hóa - tâm linh đặc sắc, phản ánh sự phát triển rực rỡ của Thiền phái Trúc Lâm dưới triều Trần.

Tọa lạc ở độ cao khoảng 580m so với mực nước biển, chùa Hồ Thiên được bao bọc bởi núi non hùng vĩ, mây trắng bồng bềnh quanh năm. Phía trước là khoảng đất rộng mở, tựa như một vùng phúc địa giữa đại ngàn. Theo quan niệm phong thủy, nơi đây hội tụ thế đất đẹp với “tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ”, tạo nên sự hài hòa giữa thiên nhiên và kiến trúc, mang đến không gian thanh tịnh, linh thiêng cho những người tìm về chốn cửa Phật.

Cảnh đẹp thiên nhiên nơi chùa Hồ Thiên tọa lạc

Đầu thế kỷ XIV, Thiền sư Pháp Loa đã cho xây dựng tại đây nhiều công trình quy mô nhằm phục vụ việc tu tập, giảng pháp và sinh hoạt của tăng sĩ. Trải qua thăng trầm của lịch sử, nhiều công trình kiến trúc của chùa bị hư hại và được trùng tu dưới các triều đại từ Lê sơ đến Nguyễn. Đặc biệt, dưới thời Lê Trung Hưng, chùa Hồ Thiên cùng với chùa Quỳnh Lâm và chùa Vĩnh Nghiêm được triều đình cho đại trùng tu. Để tôn tạo ngôi chùa với quy mô lớn, triều đình đã huy động nhân lực từ 05 huyện: Giáp Sơn, Thủy Đường, Đông Triều, Kim Thành và Thanh Hà. Trong lần trùng tu này, nhiều hạng mục như chùa chính, nhà Tăng, nhà Tổ, vườn tháp và nhà bia được xây dựng, tạo nên diện mạo bề thế cho ngôi cổ tự.

Theo dòng chảy thời gian, nhiều công trình của chùa đã không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại nền móng và những dấu tích kiến trúc cổ. Năm 2018, với sự quan tâm của các cấp, các ngành cùng nguồn lực xã hội hóa, chùa Hồ Thiên được khởi công trùng tu, tôn tạo. Sau hơn 04 năm thực hiện, công trình hoàn thành vào cuối năm 2022, góp phần khôi phục diện mạo của một danh lam cổ tự và trở thành điểm đến tâm linh tiêu biểu thuộc Khu di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt nhà Trần.

Ngày nay, chùa Hồ Thiên không chỉ là nơi để tăng ni, phật tử hành hương, chiêm bái mà còn là điểm dừng chân của những người yêu lịch sử, văn hóa và thiên nhiên. Mỗi bước chân đến với Hồ Thiên là một hành trình trở về với cội nguồn, lắng nghe âm vang của một thời kỳ vàng son trong lịch sử Đại Việt và cảm nhận sự bình yên giữa không gian núi rừng linh thiêng. Giữa mây ngàn hùng vĩ, ngôi cổ tự vẫn lặng lẽ kể câu chuyện về một thời hưng thịnh của Phật giáo Trúc Lâm, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa bền vững của dân tộc Việt Nam./.

Lê Thị Trang