Chùa Một Mái, những giá trị độc đáo giữa non thiêng Yên Tử

Nằm chênh vênh giữa lưng chừng trời mây của danh sơn Yên Tử, chùa Một Mái như một điểm dừng tĩnh lặng giữa núi rừng linh thiêng, lặng lẽ mà đầy cuốn hút. Không chỉ gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, nơi đây còn là một công trình kiến trúc tôn giáo đầy ấn tượng. Chính sự kết hợp hài hòa giữa giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo đã giúp chùa Một Mái cùng với quần thể di tích danh thắng Yên Tử tạo nên những giá trị nổi bật toàn cầu, chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2025.

Thời Trần, chùa Một Mái vốn khởi nguyên là Am Ly Trần, một chốn tu hành tách biệt hoàn toàn với thế giới trần tục. Đây từng là nơi Vua Trần Nhân Tông thường lui tới đọc sách, soạn kinh. Các kinh văn, thư tịch của Thiền phái Trúc Lâm đều được biên soạn và lưu trữ tại đây. Sau khi Vua Trần hóa Phật, để ghi nhớ công đức của Người, hậu thế đã tôn tạo am này thành chùa để thờ tự.

Trong lịch sử, ngôi chùa mang nhiều tên gọi khác nhau. Vào thời Lê, chùa có tên là chùa Bồ Đà vì chùa thờ Phật và các vị Bồ Tát luôn có lòng từ bi cứu khổ cứu nạn, phổ độ chúng sinh. Đến đầu thế kỷ XX, nơi đây được biết đến với tên gọi Thanh Long Động (Động Rồng Xanh) do vị trí nằm sâu trong lòng dãy núi Thanh Long ở phía Đông chùa Hoa Yên.

Về mặt kiến trúc, là ngôi chùa nhỏ nhất trong hệ thống chùa Yên Tử nhưng chùa Một Mái lại gây ấn tượng mạnh mẽ bởi các giá trị điển hình. Tên là chùa Một Mái, chùa Bán Mái hay Bán Thiên Tự vì chùa được xây nơi lưng chừng núi, một nửa kiến trúc là hang đá. Vách núi tự nhiên là mái che và tường hậu, nửa còn lại của chùa được thiết kế khéo léo vươn xa ra phía trước.

Do địa thế độc đáo và không gian hẹp, đường vào chùa phải men theo vách đá chênh vênh. Chùa gồm bốn gian đơn giản với hai hồi là vách đá tự nhiên, tường bao phía trước là những tấm gỗ ghép lại với nhiều khung cửa sổ liên tiếp. Dù quy mô nhỏ gọn với chiều dài 9,6m, sâu 1,7m, cao 2,3m và bán mái chỉ rộng 0,9m nhưng ngôi chùa vẫn toát lên vẻ uy nghiêm, thoát tục. Đây cũng là ngôi chùa duy nhất tại Yên Tử cho đến ngày nay còn giữ nguyên vẹn hệ thống tượng thờ và đồ thờ bằng đá trắng (có kích thước từ 43cm đến 62cm) có niên đại cuối thời Lê, đầu thời Nguyễn.

Không gian bên trong chùa được bài trí cân xứng và tinh tế. Ngay gian đầu là một vòm đá có nhũ đá rỏ nước tí tách suốt đêm ngày, đọng lại thành "Giếng nước" trong mát không bao giờ cạn. Trên vòm hang còn có những nhũ đá li ti mà tục truyền là "đụn gạo". Ba gian còn lại là nơi thờ tự. Gian đầu thờ Đức Chúa Ông, Tổ Phật và Tam Tổ Trúc Lâm, gian giữa thờ Tam Bảo và gian trong cùng thờ Quan Âm Bồ Tát. Ngoài ra, trong chùa còn lưu giữ 6 tấm bia đá khắc chữ Hán ghi chép về tượng pháp, cảnh sắc và công đức của thập phương. Phía trước chùa là tháp Thanh Long, ngôi tháp từ thời Lê thờ Thiền sư Nguyên Hội, người đã trụ trì và đắc đạo tại đây. 

Chùa Một Mái có cảnh quan vô cùng độc đáo. Hai bên chùa đều có các dòng thác quanh năm nước chảy, đổ về suối Giải Oan. Bên lối vào chùa có cây mai cổ, gốc bám vào đá, cành rủ la đà. Quanh chùa có những vạt cây Trúc và nhiều hàng Tùng cổ làm cho khung cảnh chùa càng thêm cổ kính và linh thiêng.  Trải qua nhiều lần trùng tu nhưng chùa Một Mái vẫn giữ khá vẹn nguyên kiến trúc độc đáo thuở ban đầu. 

Giữa đại ngàn Yên Tử, chùa Một Mái tựa vào vách núi, lặng lẽ, bình yên, đón đợi những lữ khách tìm về nguồn cội. Nơi đây là điểm dừng chân không thể bỏ qua cho Phật tử và du khách mỗi khi nhất tâm hướng Phật. Đặc biệt, mỗi độ xuân về, khi sắc mai vàng nở rộ, khoe vẻ tinh khôi bên hiên chùa làm cho chuyến hành hương của du khách sẽ thêm phần thanh tao. 

Hằng Nga