Yên Tử sau ghi danh di sản thế giới: Từ niềm tự hào đến trách nhiệm bảo tồn

Hơn một năm sau ngày Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới, Yên Tử bước vào một chặng đường mới. Danh hiệu quốc tế mở ra thêm cơ hội quảng bá, phát triển du lịch và kinh tế di sản, đồng thời đặt ra những yêu cầu cao hơn về bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị. Với Yên Tử, được ghi danh là khởi đầu của hành trình mới – hành trình gìn giữ và bảo vệ di sản trong quá trình phát triển.

Từ dấu mốc UNESCO đến một chặng đường mới

Ngày 12/7/2025 trở thành một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử bảo tồn và phát huy giá trị Yên Tử khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới. Quần thể được ghi danh theo tiêu chí (iii) và (vi), nổi bật bởi những giá trị về lịch sử, văn hóa, cảnh quan và đặc biệt là dấu ấn của Thiền phái Trúc Lâm - một dòng Thiền mang đậm bản sắc Việt Nam, gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Sự ghi danh của UNESCO không chỉ là sự công nhận đối với những giá trị nổi bật của quần thể di sản, mà còn đưa công tác bảo tồn Yên Tử bước sang một giai đoạn mới với những yêu cầu cao hơn. Bởi phía sau một danh hiệu Di sản thế giới là trách nhiệm duy trì tính toàn vẹn, tính xác thực và những giá trị nổi bật toàn cầu đã được quốc tế công nhận. Nói cách khác, câu chuyện của Yên Tử sau ghi danh không chỉ là “được UNESCO công nhận”, mà quan trọng hơn là “sẽ bảo vệ và truyền lại những giá trị ấy như thế nào cho các thế hệ mai sau”.

Vườn Tháp Huệ Quang và chùa Hoa Yên, Yên Tử. (Ảnh sưu tầm)

Khi danh hiệu quốc tế đi cùng những yêu cầu mới

Ngay sau khi được ghi danh, Yên Tử đứng trước một khối lượng công việc không nhỏ để thực hiện các khuyến nghị của UNESCO. Theo Quyết định 47 COM 8B.22, UNESCO đưa ra 13 khuyến nghị và 2 tham chiếu liên quan đến công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị quần thể. Việt Nam được yêu cầu báo cáo với Trung tâm Di sản thế giới về việc triển khai các nội dung này trước ngày 01/12/2026.

Tại Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh, các cơ quan chức năng đang từng bước triển khai những nhiệm vụ được UNESCO khuyến nghị. Trong đó có các nội dung liên quan đến hoàn thiện bản đồ khảo cổ, quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích; kế hoạch quản lý, bảo tồn tổng thể; kế hoạch quản lý du lịch Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc; nghiên cứu di sản văn hóa phi vật thể và tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương...

Những công việc ấy có thể không tạo ra những hình ảnh dễ nhìn thấy ngay đối với du khách, nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của di sản. Bởi bảo tồn một di sản thế giới không chỉ là giữ lại những gì đang có, mà còn phải kiểm soát cách thức phát triển trong tương lai để những giá trị cốt lõi không bị biến đổi bởi quá trình đô thị hóa, xây dựng, khai thác du lịch hay thương mại hóa quá mức.

          “Thay đổi lớn nhất sau khi Yên Tử được UNESCO ghi danh là tư duy quản lý đã chuyển từ bảo vệ một khu di tích sang quản lý một di sản thế giới theo chuẩn mực quốc tế. Mọi hoạt động phát triển tại di sản đều phải đặt việc bảo tồn giá trị nổi bật toàn cầu, tính xác thực, tính toàn vẹn và cảnh quan lên hàng đầu” – Ông Lê Tiến Dũng – Trưởng phòng Phòng Bảo tồn di sản Yên Tử thuộc Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long – Yên Tử chia sẻ.

          Di sản không chỉ nằm trong những công trình cổ

Nếu những ngôi chùa, am, tháp, bia đá và cảnh quan tự nhiên là phần dễ nhận diện của Yên Tử, thì chiều sâu của di sản còn nằm trong những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó là những thực hành văn hóa, tín ngưỡng, lễ hội, tri thức dân gian, nghề truyền thống và những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đặc biệt, sự hiện diện của cộng đồng dân cư sinh sống trong và quanh vùng di sản khiến câu chuyện bảo tồn không thể tách rời khỏi đời sống của người dân. UNESCO cũng đặt yêu cầu tăng cường sự tham gia hiệu quả của cộng đồng địa phương trong quản lý và bảo tồn di sản. Đây là hướng tiếp cận quan trọng, bởi một di sản chỉ thực sự bền vững khi cộng đồng không đứng ngoài di sản, mà trở thành một phần của quá trình gìn giữ và phát huy giá trị di sản.

Các hoạt động trải nghiệm văn hoá cộng đồng dưới chân núi Yên Tử

Khi di sản trở thành động lực phát triển

Bảo tồn không có nghĩa là đóng khung di sản. Giá trị của di sản chỉ có thể được lan tỏa khi được đưa vào đời sống đương đại một cách phù hợp. Sau khi được UNESCO ghi danh, Yên Tử đang có thêm những điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch, mở rộng thị trường khách và hình thành những sản phẩm dựa trên giá trị văn hóa, cảnh quan và trải nghiệm. Năm 2026 được xác định là “Năm Du lịch Yên Tử”, với định hướng đưa Yên Tử trở thành điểm đến du lịch bốn mùa, đồng thời đa dạng hóa sản phẩm và khai thác sâu hơn giá trị của di sản. Thực tế cho thấy sức hút của Yên Tử đang tiếp tục tăng. Trong 8 tháng đầu năm 2026, Yên Tử đón trên 1,1 triệu lượt khách, doanh thu từ dịch vụ du lịch đạt khoảng 3.500 tỷ đồng. Cùng với các sản phẩm du lịch mới, ứng dụng công nghệ như trải nghiệm thực tế ảo VR360 cũng đang mở rộng cách thức tiếp cận di sản của du khách. Những con số ấy cho thấy di sản có thể trở thành một nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội.

Nhưng chính ở đây lại xuất hiện một bài toán khác: phát triển đến đâu để không làm tổn hại những giá trị đang tạo nên sức hấp dẫn của Yên Tử?

Giữ tính nguyên gốc trong một Yên Tử ngày càng phát triển

Đây là một trong những bài toán lớn nhất của Yên Tử trong giai đoạn hậu ghi danh. Khi lượng khách tăng, nhu cầu về dịch vụ tăng; khi du lịch phát triển, các hoạt động đầu tư và khai thác cũng có xu hướng mở rộng. Điều đó tạo ra nguồn lực để bảo tồn nhưng đồng thời cũng đặt di sản trước những áp lực mới. UNESCO đã lưu ý tới nhiều vấn đề liên quan đến phát triển hạ tầng, nước thải, tác động của các dự án, khai thác tài nguyên và yêu cầu đánh giá tác động di sản đối với những hoạt động có khả năng ảnh hưởng tới giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể.

Vì vậy, bài toán của Yên Tử không phải lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là tìm được điểm cân bằng để hai mục tiêu này hỗ trợ lẫn nhau. Một điểm đến thành công không chỉ được đo bằng số lượng khách đến, doanh thu đạt được hay số lượng sản phẩm du lịch được hình thành. Với một Di sản thế giới, thành công còn nằm ở việc sau nhiều năm phát triển, những giá trị làm nên danh hiệu ấy vẫn còn nguyên sức sống.

Từ “được ghi danh” đến “sống cùng di sản”

Điều quan trọng nhất trong hành trình hậu UNESCO có lẽ nằm ở việc biến niềm tự hào về danh hiệu thành ý thức bảo vệ di sản trong đời sống hàng ngày. Đó là khi người dân hiểu hơn về giá trị nơi mình sinh sống; khi những người làm du lịch coi bảo tồn là nền tảng cho sinh kế lâu dài; khi du khách đến Yên Tử không chỉ để tham quan mà còn hiểu hơn về lịch sử, văn hóa và tinh thần của vùng đất này. Đó cũng là khi những giá trị văn hóa phi vật thể được tiếp tục thực hành thay vì chỉ được tái hiện trong những chương trình biểu diễn; khi cộng đồng được hưởng lợi từ di sản nhưng đồng thời cũng có trách nhiệm với di sản. Theo hướng đó, phát triển kinh tế di sản không đơn thuần là khai thác một địa danh để tạo ra doanh thu. Đó là quá trình chuyển hóa các giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan thành nguồn lực phát triển, nhưng phải đặt yêu cầu bảo tồn ở vị trí nền tảng.

“Yên Tử nổi bật với các giá trị tâm linh, lịch sử – văn hóa và thiên nhiên. Với quan điểm bảo tồn gắn với phát huy, chúng tôi hướng các sản phẩm du lịch đến việc tạo sinh kế, để cộng đồng được hưởng lợi và cùng gìn giữ di sản. Thời gian tới, Tùng Lâm sẽ tiếp tục phát triển các sản phẩm văn hóa, du lịch trải nghiệm, retreat và thiền quốc tế, đồng thời chỉnh trang Làng Nương theo hướng xanh, nâng cao chất lượng lưu trú.” - Theoông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Phát triển Tùng Lâm.

Một năm sau ghi danh, Yên Tử đứng trước những câu hỏi lớn

Sau hơn một năm mang danh hiệu Di sản thế giới, Yên Tử đang có nhiều cơ hội hơn bao giờ hết để quảng bá giá trị, thu hút du khách và tạo động lực phát triển. Nhưng cùng với đó là những câu hỏi cần được trả lời bằng hành động.

Làm thế nào để kiểm soát sức chứa du lịch và bảo vệ cảnh quan? Làm thế nào để các dự án phát triển không ảnh hưởng đến tính xác thực của di sản? Làm thế nào để cộng đồng thực sự được tham gia và hưởng lợi từ di sản? Làm thế nào để công nghệ giúp đưa di sản đến gần hơn với công chúng mà không thay thế trải nghiệm thực tế và giá trị nguyên gốc? Và quan trọng hơn cả, làm thế nào để thế hệ trẻ tiếp tục nhìn thấy ý nghĩa của Yên Tử không chỉ trong những trang sử, mà trong chính đời sống hôm nay?

Đó là những câu hỏi không thể giải quyết trong một mùa lễ hội hay một năm du lịch. Đó là câu chuyện của một quá trình lâu dài.

Di sản thế giới – một danh hiệu, một trách nhiệm lâu dài

UNESCO đã ghi danh Yên Tử bởi những giá trị nổi bật toàn cầu. Nhưng giá trị thực sự của danh hiệu sẽ không chỉ nằm ở ngày được xướng tên tại kỳ họp của Ủy ban Di sản thế giới. Giá trị ấy sẽ được chứng minh qua từng quyết định bảo tồn, từng công trình được cân nhắc kỹ lưỡng, từng giá trị văn hóa được gìn giữ, từng cộng đồng được trao cơ hội tham gia và từng thế hệ người dân hiểu rằng họ đang sống cùng một di sản có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một địa phương.

          Yên Tử hôm nay đang đứng ở một điểm chuyển tiếp: từ niềm tự hào về một danh hiệu quốc tế sang trách nhiệm gìn giữ một giá trị có tầm vóc toàn cầu. Và có lẽ, hành trình hậu ghi danh chỉ thực sự thành công khi nhiều năm nữa du khách vẫn tìm đến Yên Tử để cảm nhận vẻ đẹp của non thiêng; người dân vẫn tự hào về nơi mình sinh sống; những giá trị văn hóa vẫn được tiếp nối; và những dấu tích của lịch sử vẫn hiện diện trong một không gian được bảo vệ cho tương lai. Bởi Di sản thế giới không phải là đích đến. Đó là lời cam kết của hiện tại đối với quá khứ – và với những thế hệ chưa được sinh ra.

Lê Huyền Phương